ಧನತ್ರಯೋದಶಿ, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಧನತೇರಸ್, ದೀಪಾವಳಿಯ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುವ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ತ್ರಯೋದಶಿ. ಉತ್ತರದ ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಇದು ಕಾರ್ತಿಕ ಕೃಷ್ಣ ತ್ರಯೋದಶಿ; ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಮಾಂತ ಪಂಚಾಂಗದಲ್ಲಿ ಆಶ್ವಯುಜ ಕೃಷ್ಣ ತ್ರಯೋದಶಿ, ದಿನ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಒಂದೇ. ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದು ದೀಪಾವಳಿಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು. ದೇವವೈದ್ಯ ಧನ್ವಂತರಿಯ ಜಯಂತಿಯಾಗಿಯೂ ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಯಮನಿಗಾಗಿ ದೀಪ
ಈ ಸಂಜೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದ ವಿಧಿ ಯಮದೀಪ, ಯಮನಿಗಾಗಿ ಹಚ್ಚುವ ದೀಪ. ಸಂಜೆ ತ್ರಯೋದಶಿ ಇರುವಾಗ, ಅಕಾಲ ಮೃತ್ಯು ಮನೆಯಿಂದ ದೂರವಿರಲಿ ಎಂದು, ಯಮನ ದಿಕ್ಕಾದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಮುಖ ಮಾಡಿ ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲಿನ ಹೊರಗೆ ದೀಪ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದು ಇದೊಂದೇ ರಾತ್ರಿ.
ಇದಕ್ಕೆ ಹೇಳುವ ಕಥೆ ಒಬ್ಬ ರಾಜಕುಮಾರನದು: ಮದುವೆಯ ನಾಲ್ಕನೆಯ ರಾತ್ರಿ ಹಾವು ಕಡಿದು ಸಾಯುವುದು ಅವನ ವಿಧಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅವನ ಹೆಂಡತಿ ಆ ರಾತ್ರಿ ಅವನನ್ನು ಮಲಗಲು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಕೋಣೆಯ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಅನೇಕ ದೀಪಗಳನ್ನೂ ರಾಶಿ ಹಾಕಿ, ಹಾಡು ಕಥೆಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿಟ್ಟಳು; ಹಾವಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಯಮ ಆ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಕಣ್ಣು ಕೋರೈಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದ.
ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಕುಬೇರ ಮತ್ತು ಧನ್ವಂತರಿ
ಸಂಜೆ ದೀಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಪೂಜೆ, ಅವಳೊಂದಿಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಸಂಪತ್ತಿನ ಪಾಲಕ ಕುಬೇರನ ಪೂಜೆ. ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಧನ್ವಂತರಿಗೂ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ; ಸಮುದ್ರ ಮಥನದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಮೃತ ಕಲಶ ಹಿಡಿದು ಈ ದಿನ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಧನ್ವಂತರಿ ಜಯಂತಿ, ಮತ್ತು ಆಯುರ್ವೇದ ವೈದ್ಯರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆಯ ದಿನ.
ಯಾವುದಾದರೂ ಲೋಹದ ವಸ್ತು ಕೊಳ್ಳುವುದು ಹೆಚ್ಚಿನವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವ ರೂಢಿ: ಅಡುಗೆಮನೆಗೊಂದು ಪಾತ್ರೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಬೆಳ್ಳಿ ಅಥವಾ ಚಿನ್ನ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಹಗುರವಾಗಿ ಕುಟ್ಟಿದ ಒಣ ಕೊತ್ತಂಬರಿ ಬೀಜವನ್ನು ಬೆಲ್ಲದೊಂದಿಗೆ ನೈವೇದ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ರೈತರು ತಮ್ಮ ದನಕರುಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ
ಕರ್ನಾಟಕದ ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ತ್ರಯೋದಶಿಯನ್ನು ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಹಿಂದಿನ ದಿನವಾಗಿ, ಎಣ್ಣೆ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ನೀರು ತುಂಬುವ ದಿನವಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಜಲಪೂರ್ಣ ತ್ರಯೋದಶಿ ಅಥವಾ ನೀರು ತುಂಬುವ ಹಬ್ಬ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಸ್ನಾನದ ನೀರು ಕಾಯಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ತೊಳೆದು, ಸುಣ್ಣ ಕುಂಕುಮಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಅದರ ಕೊರಳಿಗೆ ಮಾವಿನ ಎಲೆ ಮತ್ತು ಅರಿಶಿನದ ತುಂಡು ಕಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಅದಕ್ಕೆ ನೀರು ತುಂಬಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮರುದಿನ ಬೆಳಗಿನ ಸ್ನಾನದ ನೀರು ಗಂಗಾಜಲ ಎಂಬ ಭಾವನೆ.
ಅನುದಿನ ಕೊಡುವ ದಿನ
ಯಮದೀಪ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆ ಎರಡೂ ಸಂಜೆಗೆ ಸೇರಿದವು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದ ತ್ರಯೋದಶಿ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ನಂತರದ ಪ್ರದೋಷ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರುವ ದಿನವನ್ನು ಅನುದಿನ ಧನತ್ರಯೋದಶಿ ಎಂದು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಅದು ಪ್ರದೋಷದ ದಿನವೂ ಹೌದು. 2026ರಲ್ಲಿ ಅದು ನವೆಂಬರ್ 6ರಂದು, 2027ರಲ್ಲಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 27ರಂದು. ಧನತ್ರಯೋದಶಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.
ದೀಪಾವಳಿಯ ದಿನಗಳು
ಧನತ್ರಯೋದಶಿಯ ನಂತರ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವದ ಸ್ನಾನದ ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿ; ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಪೂಜೆ; ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕದ ಮೊದಲ ದಿನವಾದ ಬಲಿ ಪಾಡ್ಯಮಿ; ಮತ್ತು ಭಾಯಿ ದೂಜ್.
Dhanteras, Dhanatrayodashi in Sanskrit and in Kannada, is the thirteenth tithi of the dark fortnight that ends in the Deepavali amavasya. In the North’s purnimanta reckoning this is Kartika krishna trayodashi; in the amanta calendar of Karnataka it is Ashwayuja krishna trayodashi, and the day is the same in both. In North and West India it is the first of the Deepavali days. It is also kept as the jayanti of Dhanvantari, the physician of the gods.
The lamp for Yama
The rite that belongs to this evening alone is Yama deepa, the lamp for Yama. While the Trayodashi is running in the evening, a lamp is set outside the door facing south, the direction of Yama, so that untimely death keeps away from the house. It is the one night of the year on which this is done.
The story told for it is of a young prince whose fate was to die of a snakebite on the fourth night of his marriage. His wife would not let him sleep that night. She heaped her ornaments and many lamps at the door of the room and kept him awake with songs and stories, and when Yama came in the form of a snake he was dazzled by the light and the gold and went away.
Lakshmi, Kubera and Dhanvantari
Lakshmi is worshipped in the evening with lamps, and with her Kubera, the keeper of the gods’ wealth. In many homes the worship is also offered to Dhanvantari, who is said to have risen from the churning of the ocean on this day, holding the pot of amrita. For that reason the day is kept as Dhanvantari Jayanti, and it is a day of particular observance for practitioners of Ayurveda.
Buying something of metal is the custom most people know: a vessel for the kitchen, a little silver or gold. In Maharashtra dried coriander seed lightly pounded with jaggery is offered as naivedya, and in villages farmers decorate and worship their cattle.
In Karnataka
In Karnataka this trayodashi is kept in many homes as the day before Naraka Chaturdashi on which water is filled for the oil bath, called Jalapoorna Trayodashi or neeru tumbuva habba. The large vessel in which the bath water is heated is cleaned, decorated with lime and kumkuma, and garlanded at its neck with mango leaves and a piece of turmeric. It is filled with water and Ganga is worshipped in it, so that the water for the next morning’s bath is held to be Ganga water.
Which day Anudina gives
Because both the Yama lamp and the Lakshmi worship belong to the evening, Anudina gives Dhanteras on the day on which the Trayodashi of this dark fortnight is running at pradosha, the time just after sunset. That makes it, every year, a Pradosha day as well. In 2026 it falls on 6 November, and in 2027 on 27 October. Dhanteras is shown in every regional setting.
The Deepavali days
Dhanteras is followed by Naraka Chaturdashi, with its bath before dawn; the Lakshmi Puja of the amavasya; Bali Padyami, which is the first day of Kartika in Karnataka; and Bhai Dooj.