ನೂರು ಮನೆಗಳ ಒಂದು ಕಾಗದದ ಹಾಳೆ. ಕೆಲವು ಮನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಏಣಿಗಳು ನಿಂತಿವೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವೆಡೆ ಹಾವುಗಳು ಮಲಗಿವೆ. ಆ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣದಾಗಿ ಬರೆದ ಒಂದೊಂದು ಪದ: ಸತ್ಯ, ತಾಳ್ಮೆ, ಕ್ರೋಧ, ಅಹಂಕಾರ. ಆಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಒಂದೊಂದು ಕಾಯಿ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕವಡೆ ಅಥವಾ ದಾಳ. ಏಣಿ ಸಿಕ್ಕಿದರೆ ಮೇಲೆ ಹತ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾವು ಕಂಡರೆ ಕೆಳಗೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಆಯ್ಕೆ ಯಾವುದೂ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಪರಮಪದ ಸೋಪಾನ. ಇಂದು ಜಗತ್ತು ‘ಸ್ನೇಕ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಲ್ಯಾಡರ್ಸ್’ (Snakes and Ladders) ಎಂದು ಗುರುತಿಸುವ ಭಾರತದ ಆಟವಿದು.
ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿ
ಹೆಸರು ·
ಇತಿಹಾಸ ·
ಏನೇನು ಬೇಕು ·
ಆಡುವುದು ಹೇಗೆ ·
ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಗಳು ·
ಆಟದ ಪದಗಳು ·
ಮೊದಲ ಆಟ ·
ಇದು ಏನನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ ·
ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಆಡಿ ·
ಆಕರಗಳು
ಹೆಸರು, ಹಾಗೂ ಇದರ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳು
ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಪರಮಪದ ಸೋಪಾನ ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ. ‘ಪರಮ ಪದ’ ಎಂದರೆ ಅತ್ಯುನ್ನತವಾದ ನೆಲೆ: ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಾನ. ಇವು ಬಹಳ ಹಳೆಯ ಮಾತುಗಳು. ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ (1.22.20) ‘ತದ್ವಿಷ್ಣೋಃ ಪರಮಂ ಪದಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತಿದೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸದಾ ಕಣ್ಣೆದುರು ಕಾಣುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮಪದ ಅದು. ‘ಸೋಪಾನ’ ಎಂದರೆ ಮೆಟ್ಟಿಲು. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ ‘ಪರಮಪದವನ್ನು ತಲುಪಲು ಇರುವ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು’. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಹಾವು ಏಣಿ ಆಟ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತೇವೆ.
ಭಾರತದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ನಂಬಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ಆಟಕ್ಕೆ ಹಲವು ಹೆಸರುಗಳಿವೆ:
- ಪರಮಪದಮ್ ತಮಿಳು, ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ
- ವೈಕುಂಠಪಾಳಿ, ಪರಮಪದ ಸೋಪಾನ ಪಟಮು ತೆಲುಗು, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ
- ಜ್ಞಾನ ಚೌಪರ್ ಹಿಂದಿ, ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದಲ್ಲಿ: “ಜ್ಞಾನದ ಚೌಪರ್”
- ಜ್ಞಾನಬಾಜಿ ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಜೈನ ಪಟಗಳು: “ಜ್ಞಾನದ ಆಟ”
- ಶತರಂಜ್ ಅಲ್-ಉರಫಾ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯ ಸೂಫಿ ಪಟಗಳು: “ದೇವಜ್ಞಾನಿಗಳ ಚದುರಂಗ”
- ಮೋಕ್ಷ ಪಟಮ್ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಹೆಸರು
- ಸ್ನೇಕ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಲ್ಯಾಡರ್ಸ್ (Snakes and Ladders) 1892ರಿಂದೀಚೆಗೆ ಇದರಿಂದಲೇ ರೂಪಿಸಿದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಆಟ
‘ಮೋಕ್ಷ ಪಟಮ್’ ಎಂದರೆ ಪಾಠವೇ? ‘ಮೋಕ್ಷ ಪಟಮ್’ ಎಂದರೆ ‘ಮುಕ್ತಿಯ ಪಾಠ’ ಎಂದು ಬರೆದಿರುವುದು ನಮಗೆ ಹಲವೆಡೆ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟಿನಲ್ಲಿ ‘ಪಟ’ ಎಂದರೆ ಬಟ್ಟೆ, ಅಥವಾ ಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ನಕ್ಷೆ ಬಿಡಿಸಿದ ಹಾಳೆ ಎಂದರ್ಥ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಹೆಸರಿಗೆ ‘ಮುಕ್ತಿಯ ಪಟ’ ಅಥವಾ ‘ಮುಕ್ತಿಯ ನಕ್ಷೆ’ ಎನ್ನುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು ಸರಿ. ಅದೇ ‘ಪಾಠ’ ಆಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಬೇರೆಯೇ ಪದವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ಇತಿಹಾಸ: ನಮಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವುದು, ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಹೇಳಿಕೆಗಳು
ದಿನಾಂಕ ತಿಳಿದಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಪಟ. ಹಳೆಯ ಪಟಗಳನ್ನು ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಇಲ್ಲವೇ ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾಗಾಗಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುವುದು ತೀರಾ ಕಡಿಮೆ. ಮಾಡಿದ ಕಾಲ ಖಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಪಟಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದನ್ನು ಸುಮಾರು 1780 ರಿಂದ 1782ರಲ್ಲಿ, ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯೊಬ್ಬರಿಗಾಗಿ ಲಖನೌನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಈಗದು ಲಂಡನ್ನಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಲೈಬ್ರರಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 72 ಮನೆಗಳಿವೆ: ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಒಂಬತ್ತು, ಮೇಲಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಎಂಟು. ಇದರ ಪದಗಳು ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿವೆ.
ಕೋಪನ್ ಹೇಗನ್‌ನ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಜಾಕೋಬ್ ಸ್ಮಿತ್-ಮ್ಯಾಡ್ಸನ್ ಇಂತಹ ಸುಮಾರು 150 ಹಳೆಯ ಪಟಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಆಟ ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆ ಅಥವಾ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಹುಟ್ಟಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆ. 1735ರದ್ದು ಎನ್ನುವ ಜೈನ ಪಟವೊಂದನ್ನು ಬಹಳ ಕಾಲ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹಳೆಯದು ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರು. ಆ ದಿನಾಂಕದ ಬಗ್ಗೆ ಈಗ ಅವರಿಗೆ ಅನುಮಾನವಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.
ಹಲವು ಪಟಗಳು, ಹಲವು ನಂಬಿಕೆಗಳು. ಇವತ್ತು ಉಳಿದುಬಂದಿರುವ ಪಟಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಬಗೆಗಳಿವೆ. ವೈಷ್ಣವರ ಪಟಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 72 ಮನೆಗಳಿದ್ದು, ತುದಿಯ ಹತ್ತಿರ ವೈಕುಂಠವಿರುತ್ತದೆ. ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಜೈನ ಪಟಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 84 ಮನೆಗಳಿದ್ದು, ಜೈನರ ಸ್ವರ್ಗಗಳ ಕಡೆಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಸೂಫಿ ಪಟಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 100 ಮನೆಗಳಿದ್ದು, ದೇವರ ಸಿಂಹಾಸನದ ಬಳಿ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪಟವೊಂದನ್ನು 1831ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್ನಿನ ಸೊಸೈಟಿಯೊಂದಕ್ಕೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು; ಅದರಲ್ಲಿ ತಳದ ನರಕಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ತುತ್ತತುದಿಯ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಐಕ್ಯದವರೆಗೆ ಒಟ್ಟು 124 ಮನೆಗಳಿವೆ. ಪಂಜಾಬ್ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಕಡೆಯ ಪಟವೊಂದರಲ್ಲಿ 342 ಮನೆಗಳಿವೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಿದ ಪರಮಪದ ಸೋಪಾನಂ ಎಂಬ ಪಟ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಲೈಬ್ರರಿಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಇಂದಿನ ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ತಮಿಳು ಪಟಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ 132 ಮನೆಗಳು, ಇಲ್ಲವೇ ಹನ್ನೊಂದರ ಹನ್ನೊಂದು ಸಾಲುಗಳ 121 ಮನೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.
ದಾಳವೋ, ಕವಡೆಯೋ? 1831ರ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಪಟದ ಜೊತೆಗೆ ದಂತದ ಕಾಯಿಗಳೂ ದಾಳಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಅದೇ ಸೊಸೈಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪಟದ ಹಳೆಯ ಟಿಪ್ಪಣಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಅದನ್ನು ಆರು ಕವಡೆಗಳಿಂದ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು. ತೆಲುಗು ಲೇಖಕರು ತಮ್ಮ ನೆನಪುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕವಡೆಗಳನ್ನು, ಅಥವಾ ಹುಣಸೆ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಸಂತ ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರರು ಇದನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರೇ? ಹದಿಮೂರನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮರಾಠಿ ಸಂತ ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಆಟವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು ಎಂದು ಹಲವೆಡೆ ಓದಲಿಕ್ಕೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಹೀಗೆ ಬರೆದಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಇರುವುದು 1871ರ ಒಂದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ. ಅಂದರೆ ಆ ಸಂತರು ಬದುಕಿದ್ದ ಸುಮಾರು 575 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ. ಜ್ಞಾನೇಶ್ವರರಿಗೂ ಈ ಆಟಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹಳೆಯ ಯಾವುದೇ ಬರಹ, ಪಟ ಅಥವಾ ಶಾಸನ ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಕೇಳಲು ಚೆಂದದ ಕಥೆ; ಕಥೆಯಷ್ಟೇ ಆಗಿರಲೂಬಹುದು.
ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾ? ಈ ಆಟಕ್ಕೆ ಎರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಇತಿಹಾಸವಿದೆ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಪಟವಾಗಲಿ, ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥವಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಕೆತ್ತನೆಯಾಗಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ನಾವು ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದಾದ ಸತ್ಯ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಚಿಕ್ಕದು, ಆದರೂ ಅಷ್ಟೇ ಅಚ್ಚರಿಯದ್ದು: ಸುಮಾರು ಇನ್ನೂರೈವತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಭಾರತದ ನಾನಾ ಧರ್ಮಗಳ ಕುಟುಂಬಗಳು ಒಳ್ಳೆಯ-ಕೆಟ್ಟ ಕೆಲಸಗಳ ಪಟದ ಮೇಲೆ ಈ ಆಟವನ್ನು ಆಡುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆ.
ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿಗೆ ಇದು ಹೋಗಿದ್ದು ಹೇಗೆ? ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಆಟ ಇಂಗ್ಲೆಂಡನ್ನು ತಲುಪಿತು. 1892ರಲ್ಲಿ ಲಂಡನ್ನಿನ ತಯಾರಕ ಎಫ್. ಎಚ್. ಏರ್ಸ್ (F.H. Ayres) ಇದರ ಒಂದು ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸಿದರು. ಅದು 100 ಮನೆಗಳ, ಸುರುಳಿಯಾಕಾರದ ದುಂಡನೆಯ ಪಟ; ಅದರಲ್ಲಿ ಐದು ಏಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ಹಾವುಗಳಿದ್ದವು. ಮ್ಯೂಸಿಯಂಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ‘ಸ್ನೇಕ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಲ್ಯಾಡರ್ಸ್’ ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ನಮಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ಪ್ರತಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಹೆಸರಿಲ್ಲ. ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಪಟದಲ್ಲಿದ್ದ ಸದ್ಗುಣ ಮತ್ತು ದುರ್ಗುಣಗಳ ಮಾತುಗಳು ಕಳಚಿಬಿದ್ದು, ಅದೊಂದು ಮಕ್ಕಳ ಓಟದ ಆಟವಷ್ಟೇ ಆಗಿ ಉಳಿಯಿತು. 1943ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕದ ಕಂಪನಿಯೊಂದು ಹಾವುಗಳ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಜಾರುಬಂಡಿಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು, ‘ಚೂಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಲ್ಯಾಡರ್ಸ್’ (Chutes and Ladders) ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿತು.
ವೈಕುಂಠ ಏಕಾದಶಿಯ ರಾತ್ರಿ. ವೈಕುಂಠ ಏಕಾದಶಿಯ ದಿನ ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತರು ಉಪವಾಸವಿದ್ದು, ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ದೆ ತಡೆಯಲು ತಮಿಳುನಾಡು, ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ತೆಲಂಗಾಣದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮಪದ ಆಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಮಾಹಿತಿ ಇದೆ. ಚೆನ್ನೈನ ಮೈಲಾಪುರದ ದೇವಸ್ಥಾನವೊಂದರ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ, ವ್ಯಾಪಾರಿಯೊಬ್ಬರು ಈ ದಿನಕ್ಕಾಗಿ ಪರಮಪದದ ಪಟಗಳನ್ನು ತಂದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮೈಲಾಪುರದ ಹಿರಿಯ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯದ ದಿನಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಪ್ರತಿ ವೈಕುಂಠ ಏಕಾದಶಿಯಂದೂ ಮನೆಯವರೊಂದಿಗೆ ಇದನ್ನು ಆಡುತ್ತಿದ್ದೆವು ಎಂದರು. ಗೆದ್ದವರಿಗೆ ‘ದೇವರು ನಿನ್ನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ!’ ಎಂದು ಉಳಿದವರು ತಮಾಷೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ. ಈ ಜಾಗಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹೆಸರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ಒಂದೇ ಒಂದು ಆಕರ ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದೆ, ಆದರೆ ಕನ್ನಡದ ಮನೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಆಡಿದ ಯಾವುದೇ ನಿದರ್ಶನ ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.
ಆಟಕ್ಕೆ ಏನೇನು ಬೇಕು?
- ಒಂದು ಪಟ. ಕಾಗದ ಅಥವಾ ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಹತ್ತು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತತ್ತು, ಒಟ್ಟು ನೂರು ಮನೆಗಳು. ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಏಣಿಯ ಬುಡವಿದ್ದು, ಸದ್ಗುಣದ ಹೆಸರಿರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾವಿನ ತಲೆಯಿದ್ದು, ದುರ್ಗುಣದ ಹೆಸರಿರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಮನೆಯೇ ಪರಮಪದ.
- ಹಾಕಲು ಏನಾದರೂ. ಆರು ಕವಡೆಗಳು, ಅಥವಾ ಒಂದು ದಾಳ. ಬಾಯಿ ಮೇಲಾಗಿ ಬಿದ್ದ ಕವಡೆಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಬೇಕು.
- ಪ್ರತಿ ಆಟಗಾರನಿಗೆ ಒಂದೊಂದು ಕಾಯಿ. ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಲ್ಲು, ಬೀಜ, ಗುಂಡಿ ಅಥವಾ ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚಿದ ಪುಟ್ಟ ಹಕ್ಕಿ.
- ಇಬ್ಬರು, ಮೂವರು ಅಥವಾ ನಾಲ್ವರು ಆಟಗಾರರು. ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನ. ಇಲ್ಲಿ ತಲೆಕೆಡಿಸಿಕೊಂಡು ಆರಿಸುವುದೇನೂ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ, ಸಣ್ಣ ಮಗುವೂ ಆಡಬಹುದು.
ಆಡುವುದು ಹೇಗೆ?
ಆಂಗಣವು ಆಡುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮಗಳು ಇವು. ಮನೆಮನೆಗೆ ನಿಯಮಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ಆ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು.
1. ಹಾಕುವುದು
ಆರು ಕವಡೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ, ಬಾಯಿ ಮೇಲಾಗಿ ಬಿದ್ದವುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿ. 1ರಿಂದ 6ರವರೆಗೆ ಬಂದ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ನಿಮ್ಮ ನಡೆ. ಒಂದೂ ಬಾಯಿ ಮೇಲಾಗಿ ಬೀಳದಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹಾಕಿ. ಅಥವಾ ಆಟ ಶುರುವಾಗುವ ಮೊದಲೇ ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ ದಾಳವನ್ನೂ ಬಳಸಬಹುದು.
2. ಪಟದ ಒಳಗೆ ಬರುವುದು
ಪ್ರತಿ ಕಾಯಿಯೂ ಪಟದಿಂದ ಹೊರಗೇ ಇರುತ್ತದೆ. 1 ಬಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಕಾಯಿ ಪಟದೊಳಗೆ, ಅಂದರೆ 1ನೇ ಮನೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ 1 ಬೀಳುವುದನ್ನೇ ಕಾಯಬೇಕು.
3. ಕಾಯಿ ನಡೆಸುವುದು
ಬಿದ್ದ ಸಂಖ್ಯೆಯಷ್ಟೇ ಮನೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ನಡೆಸಿ: ಕೆಳಗಿನ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗಿ, ನಂತರ ಮೇಲಿನ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾ, ಹಾಗೆಯೇ ಪಟದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಸಾಗಬೇಕು. ಕಾಯಿಯನ್ನು ಮನೆಮನೆಗೆ ಜಿಗಿಸುತ್ತಾ ಮಕ್ಕಳು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ.
4. ಏಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಾವುಗಳು
ಏಣಿಯ ಬುಡಕ್ಕೆ ಬಂದರೆ, ಏಣಿ ಹತ್ತಿ ತುದಿಗೆ ಹೋಗಿ. ಹಾವಿನ ತಲೆಗೆ ಬಂದರೆ, ಅದರ ಬಾಲದವರೆಗೆ ಜಾರಿ. ಸಾಗುವಾಗ ಆಯಾ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪದಗಳನ್ನು ಓದಿ: ಸತ್ಯ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ, ಕ್ರೋಧ ಕೆಳಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ.
5. ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದು
ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಜನರ ಕಾಯಿಗಳು ಇರಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಯಾರನ್ನೂ ಹೊಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಕಾಯಿಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಹಾವುಗಳು ಮಾತ್ರ.
6. ಪರಮಪದ ತಲುಪುವುದು
ಪರಮಪದ ತಲುಪಲು ಸರಿಯಾದ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಬೇಕು. ನಾಲ್ಕು ಮನೆ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದರೆ 4 ಬೀಳಲೇಬೇಕು. ಕೊನೆಯ ಮನೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋಗುವ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಿದ್ದರೆ ಅದು ಲೆಕ್ಕಕ್ಕಿಲ್ಲ, ಕಾಯಿ ಮುಂದಿನ ಸರದಿಯವರೆಗೆ ಕಾಯಬೇಕು.
7. ಗೆಲುವು
ಮೊದಲು ಪರಮಪದ ತಲುಪಿದವರೇ ಗೆದ್ದಂತೆ.
ಆಟದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕ್ರಮಗಳು: ಇತರರು ಹೇಗೆ ಆಡುತ್ತಾರೆ
ಚೌಕಾಬಾರ ಅಥವಾ ಪಗಡೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಪರಮಪದದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಗಳು ಕಡಿಮೆ. ಆದರೂ ಮನೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ಆಡುವ ರೀತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಬೇರೆ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಡಲು ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವಿದ್ದಾಗ ಅಲ್ಲೇ ಹೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಹೊಸ ಆಟ ಶುರುಮಾಡುವ ಮುನ್ನ ನಿಯಮಗಳು ಎಂಬಲ್ಲಿ ಇವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.
- ಒಳಗೆ ಬರಲು ಯಾವುದೇ ಸಂಖ್ಯೆ. ಹಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ 1 ಬೀಳುವವರೆಗೆ ಕಾಯುವುದಿಲ್ಲ: 3 ಬಿದ್ದರೆ ಕಾಯಿ ನೇರವಾಗಿ ಮೂರನೇ ಮನೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಮನೆಯ ನಿಯಮ.
- ಸರಿಯಾದ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಮನೆಯನ್ನು ತಲುಪುವ ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋಗುವ ಯಾವುದೇ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಿದ್ದರೂ ಗೆದ್ದಂತೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಮನೆಯ ನಿಯಮ.
- ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಣಿಸುವುದು. ಕೆಲವು ತೆಲುಗು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಕೊನೆಯ ಮನೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋದ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಂದರೆ, ಅಷ್ಟು ಮನೆಗಳನ್ನು ಮೇಲಿನಿಂದಲೇ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಹೀಗಿಲ್ಲ: ಕೊನೆಯ ಮನೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಹೋಗುವ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ.
- 6 ಬಿದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹಾಕುವುದು. ಇಂದಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ; ಆದರೆ ಭಾರತದ ಹಳೆಯ ಆಟದ ಯಾವುದೇ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲೂ ಇದು ಕಂಡಿಲ್ಲ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಮನೆಯ ನಿಯಮ.
- ಹಾಕಲು ಬಳಸುವ ವಸ್ತುಗಳು. ಆರು ಕವಡೆಗಳು, ನಾಲ್ಕು ಕವಡೆಗಳು, ಹುಣಸೆ ಬೀಜಗಳು, ಅಥವಾ ಒಂದು ದಾಳ. ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಗಡೆಯ ಉದ್ದನೆಯ ದಾಳಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಆರು ಕವಡೆ ಅಥವಾ ದಾಳದ ಆಯ್ಕೆ ಇದೆ.
- ಪಟ. 72, 84, 100, 124 ಅಥವಾ 132 ಮನೆಗಳು; ವೈಷ್ಣವ, ಶೈವ, ಜೈನ ಅಥವಾ ಸೂಫಿ ಪಟಗಳು; ಹಾವುಗಳಿಗೆ ದುರ್ಗುಣಗಳ ಹೆಸರು, ಇಲ್ಲವೇ ಪುರಾಣ-ಇತಿಹಾಸಗಳ ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತು ಖಳನಾಯಕರ ಹೆಸರುಗಳು. ಹಳೆಯ ಪಟಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಏಣಿಗಳಿಗಿಂತ ಹಾವುಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಸೂಫಿ ಪಟಗಳಲ್ಲಿ ಹಾವುಗಳಿಗಿಂತ ಏಣಿಗಳೇ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತವೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ 100 ಮನೆಗಳ ಎರಡು ಪಟಗಳಿವೆ, ಎರಡೂ ಅದರದ್ದೇ ವಿನ್ಯಾಸ.
ಆಟದ ಪದಗಳು
- ಪರಮಪದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಾನ, ಪಟದ ತುತ್ತತುದಿಯ ಮನೆ
- ಸೋಪಾನ ಮೆಟ್ಟಿಲು
- ಹಾವು ಏಣಿ ಆಟ ಹಾವು ಮತ್ತು ಏಣಿಗಳ ಆಟ
- ಏಣಿ ಕಾಯಿಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿಸುವ ಏಣಿ
- ಹಾವು ಕಾಯಿಯನ್ನು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಜಾರಿಸುವ ಹಾವು
- ಪಟ ಆಟದ ಪಟ: ಮನೆಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಿರುವ ಬಟ್ಟೆ ಅಥವಾ ಹಾಳೆ
- ಮನೆ ಪಟದ ಒಂದು ಚೌಕ
- ಕವಡೆ ಹಾಕಲು ಬಳಸುವ ಕಡಲ ಚಿಪ್ಪು
- ದಾಳ ಹಾಕಲು ಬಳಸುವ ದಾಳ, ಆರು ಮುಖಗಳದ್ದು
- ಸದ್ಗುಣ, ದುರ್ಗುಣ ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಗುಣ
ಮೊದಲ ಆಟ: ಕೆಲವು ಸುಳಿವುಗಳು
- ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ಏನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಥವಾ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಆಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಜ್ಜ-ಅಜ್ಜಿಯೂ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷದ ಮಗುವೂ ಸಮಾನರಾಗಿಯೇ ಆಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಟದ ಸೊಗಸೇ ಅದು.
- ಮಕ್ಕಳೇ ಎಣಿಸಲಿ. ಕಾಯಿಯನ್ನು ಒಂದೊಂದೇ ಮನೆಗೆ ಜಿಗಿಸುತ್ತಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಎಣಿಸುವುದರಲ್ಲೇ ಸಣ್ಣ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅರ್ಧ ಖುಷಿ, ಜೊತೆಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಅಭ್ಯಾಸವೂ ಹೌದು.
- ಪದವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಓದಿ. ಯಾರಾದರೂ ಏಣಿ ಹತ್ತಿದಾಗ ಅಥವಾ ಹಾವಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಕೆಳಗೆ ಜಾರಿದಾಗ, ಆ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪದವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿ. ಅಷ್ಟೇ ಸಾಕು, ಬೇರೇನೂ ಹೇಳಬೇಕಿಲ್ಲ.
- ಆಟ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಮಾತನಾಡಿ, ಆಡುವಾಗಲ್ಲ. ಆಟ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಕೇಳಿ: ಕೋಪದ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಹಾವು ಇಟ್ಟಿದ್ದೇಕೆ? ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಉದ್ದದ ಹಾವು ತುದಿಯ ಹತ್ತಿರವೇ ಏಕಿದೆ? ನಾವು ಅಂದುಕೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಕ್ಕಳು ಉತ್ತರಿಸುವುದುಂಟು.
- ಅವಸರ ಬೇಡ. ಒಂದು ಆಟ ಮುಗಿಯಲು ಅರ್ಧ ಗಂಟೆ ಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಅದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೇನೂ ಇಲ್ಲ.
ಆಟವು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಕಲಿಸುವ ಪಾಠಗಳು
ಹಳೆಯ ಹಲವು ಪಟಗಳನ್ನು ಪಾಠ ಹೇಳಲು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುತ್ತದೆ, ಕೆಟ್ಟ ಕೆಲಸ ಕೆಳಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ: ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಏಷ್ಯಾದ ಆಟಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವೊಂದು ಇದನ್ನು ಅಷ್ಟೇ ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳಿತ್ತು. ತೆಲುಗಿನ ಲೇಖಕರೊಬ್ಬರು ತಮ್ಮ ಬಾಲ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ: ಮಕ್ಕಳು ಆಡುವಾಗ “ಸತ್ಯ ಹೇಳಿದರೆ ಮೇಲೆ ಹತ್ತುವಿರಿ, ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿದರೆ ಹಾವು ನುಂಗುತ್ತದೆ” ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ.
ಆದರೆ ಈ ಆಟ ಕಲಿಸುವುದು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಪದಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನದನ್ನು. ಹಾವಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಕೆಳಗೆ ಜಾರಿದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿಯಿತು ಎಂದಲ್ಲ; ಮುಂದಿನ ಸರದಿಯಲ್ಲೇ ಒಂದು ಏಣಿ ಸಿಗಬಹುದು. ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮುಂದಿದ್ದವರು ಕೆಳಗೆ ಜಾರಬಹುದು, ಹಿಂದೆ ಉಳಿದವರು ಗೆಲ್ಲಲೂಬಹುದು. ಮುನ್ನಡೆಯುವುದು ಹಲವು ಬಾರಿ ನಿಧಾನವೇ, ಅದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ವೇಗಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾದದ್ದು ತಾಳ್ಮೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇದಕ್ಕೆ ಗದ್ದಲ ಬೇಕಿಲ್ಲ, ಮೊಬೈಲ್ ಪರದೆಯೂ ಬೇಡ, ಅವಸರವೂ ಇಲ್ಲ: ಒಂದು ಪಟ, ನಾಲ್ಕಾರು ಕವಡೆ, ಜೊತೆಗೆ ಕೂರಲು ಒಬ್ಬರಿದ್ದರೆ ಸಾಕು.
ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಆಡಿ
ಆಂಗಣ ಆಂಡ್ರಾಯ್ಡ್ ಫೋನ್ ಹಾಗೂ ವೆಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡಬಹುದಾದ ಅಂಗಳದ ಆಟಗಳ ಆ್ಯಪ್. ಇಲ್ಲಿನ ಪರಮಪದ ಸೋಪಾನದಲ್ಲಿ ತಲಾ 100 ಮನೆಗಳ ಎರಡು ಪಟಗಳಿವೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಟದಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ಕಾಲದ ಸದ್ಗುಣ, ದುರ್ಗುಣಗಳಿವೆ: ಸತ್ಯ, ದಯೆ, ತಾಳ್ಮೆ, ಭಕ್ತಿ; ಕ್ರೋಧ, ಲೋಭ, ಮತ್ಸರ, ಅಹಂಕಾರ. ಆಧುನಿಕ ಪಟದಲ್ಲಿ ಇಂದಿನ ಮಕ್ಕಳ ದಿನಚರಿಯ ಮಾತುಗಳಿವೆ: ಮನೆಗೆಲಸಕ್ಕೆ ನೆರವು, ಧನ್ಯವಾದ ಹೇಳುವುದು, ಸಮಯಕ್ಕೆ ನಿದ್ದೆ; ಜಂಕ್ ಫುಡ್, ಕಸ ಎಸೆಯುವುದು, ಮೊಬೈಲ್ ಗೀಳು. ಇವೆರಡೂ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಹಳೆಯ ಪಟದ ನೇರ ನಕಲಲ್ಲ.
ಆಡುವಾಗ ಯಾವುದನ್ನೂ ವಿವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಏಣಿ ಅಥವಾ ಹಾವಿನ ಮನೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಕೇವಲ ಆ ಪದವಷ್ಟೇ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಆಟದ ಮೆನುವಿನಲ್ಲಿರುವ ಏಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಾವುಗಳು ಪುಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಒಂದೊಂದು ಸಾಲಿನ ವಿವರಣೆಯಿದೆ; ಆಟ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಓದಿ ಮಾತನಾಡಬಹುದು. ಆರು ಕವಡೆ ಅಥವಾ ದಾಳ ಹಾಕಿ, ಒಂದೇ ಫೋನಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಯವರ ಜೊತೆಯಾಗಲೀ, ಗುಬ್ಬಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಗೆಳೆಯರ ಜೊತೆಯಾಗಲೀ ಆಡಬಹುದು.
ಆಕರಗಳು
- Jacob Schmidt-Madsen, The Game of Knowledge: Playing at Spiritual Liberation in 18th- and 19th-Century Western India, PhD thesis, University of Copenhagen (2019); published as a book by Primus Books (2026), ಮುಖಪುಟ ಮತ್ತು ಪುಟ xxv ರಿಂದ xxvi.
- British Library, Johnson Album 5,8, “Design for a game of snakes and ladders, gyan chaupar”, Lucknow, ಸುಮಾರು 1780 ರಿಂದ 1782. British Library
- Andrew Topsfield, “The Indian Game of Snakes and Ladders”, Artibus Asiae 46 (1985): 203 ರಿಂದ 226; ಮತ್ತು “A Note on Sufi Snakes and Ladders”, Journal of the Royal Asiatic Society 32 (2022): 1016 ರಿಂದ 1029.
- F.E. Pargiter, “An Indian Game: Heaven or Hell”, Journal of the Royal Asiatic Society (1917): 539 ರಿಂದ 542, 124 ಮನೆಗಳ ಪಟದ ಬಗ್ಗೆ; ಹಾಗೂ Royal Asiatic Society, “Snakes and Ladders”.
- Victoria and Albert Museum, London: Gyanbazi, 84 ಮನೆಗಳ ಜೈನ ಪಟ (CIRC.324-1972); ಮತ್ತು Snakes and Ladders, F.H. Ayres, London, 1892 (MISC.8-1974).
- British Museum, gyan chaupar board of 342 squares, ಪಂಜಾಬ್ ಬೆಟ್ಟಗುಡ್ಡಗಳ ಭಾಗದ್ದು (1999,0809,0.1).
- Souvik Mukherjee, “Gyan Chaupar to Snakes and Ladders”, Scroll.in (2020), ಮೊದಲು British Library ಬ್ಲಾಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.
- Asia Society, “Asian Games: The Art of Contest”, Games of Chance.
- Mylapore Times, Chennai, ವೈಕುಂಠ ಏಕಾದಶಿಯ ಪರಮಪದಂ ಹಾಳೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ (13 ಜನವರಿ 2022, ಮತ್ತು 6 ಜನವರಿ 2020).
- T.V.L.N. Murthy, “జీవిత సత్యాల పాఠం”, Jagriti weekly (July 2026), ತೆಲುಗು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ವೈಕುಂಠಪಾಳಿ ಆಟದ ಬಗ್ಗೆ.
- Garikipati Narasimha Rao, ವೈಕುಂಠಪಾಳಿ ಕುರಿತ ಲೇಖನ (2022), ನಾಲ್ಕು ಕವಡೆ ಮತ್ತು ಹುಣಸೆ ಬೀಜಗಳ ಬಗ್ಗೆ; Wikipedia, “Snakes and ladders”, Chutes and Ladders (1943) ಬಗ್ಗೆ; ಮತ್ತು ಋಗ್ವೇದದ ಸಾಲಿನ ಬಗ್ಗೆ, “Vaikuntha”.
- V. Krishna, Kannada-English dictionary (Alar): ಪರಮಪದ, ಸೋಪಾನ, ಪಟ, ಏಣಿ.
A sheet of paper with a hundred squares. Ladders standing on some of them, snakes lying across others. A word written small in each of those squares: truth, patience, anger, pride. Each player has one piece, and throws cowries or a dice. A ladder lifts you up, a snake brings you down, and nobody can choose. This is Paramapada Sopana, the Indian game that the world now knows as Snakes and Ladders.
On this page
The name ·
History ·
What you need ·
How to play ·
Variations ·
Words of the game ·
A first game ·
What it teaches ·
Play it in Angana ·
Sources
The name, and its many other names
In Kannada it is ಪರಮಪದ ಸೋಪಾನ, Paramapada Sopana. Parama pada is the highest place: the abode of Vishnu. The words are old. The Rigveda (1.22.20) speaks of tad vishnoh paramam padam, the highest step of Vishnu, which the wise always see. Sopana is a step, or a stair. So the name means “the steps to the highest abode”. In Kannada it is also called ಹಾವು ಏಣಿ ಆಟ, the game of snakes and ladders.
The same game goes by many names across India, and in more than one religion:
- Paramapadam Tamil, in Tamil Nadu
- Vaikunthapali, Paramapada Sopana Patamu Telugu, in Andhra Pradesh and Telangana
- Gyan Chaupar Hindi, in north and west India: “the chaupar of knowledge”
- Gyanbazi the Jain boards of Gujarat and Rajasthan: “the game of knowledge”
- Shatranj al-Urafa the Sufi boards, written in Persian: “the chess of the knowers of God”
- Moksha Patam a name used mostly in English writing
- Snakes and Ladders the English game made from it, from 1892
Is Moksha Patam a lesson? You will often read that Moksha Patam means “the lesson of liberation”. The Kannada dictionary gives pata as a cloth, or a sheet on which a picture or a map is drawn. So the name is more likely “the chart of liberation”. A lesson would be patha, a different word.
History: what we know, and what is only said
The oldest board we can date. Old boards were drawn on paper or painted on cloth, and few of them have lasted. The oldest one whose date is known was made at Lucknow in about 1780 to 1782 for an officer of the East India Company. It is now in the British Library in London. It has 72 squares, nine across and eight deep, and its words are written in Persian and Hindi.
Jacob Schmidt-Madsen, a scholar in Copenhagen, has studied nearly 150 of these old boards. His view is that the game was probably not invented before the late 1600s or the early 1700s. A Jain board said to be dated 1735 was long thought to be the oldest. He is reported to doubt that date now.
Many boards, many faiths. The boards that survive are of several kinds. Vaishnava boards usually have 72 squares, with Vaikuntha near the top. Jain boards of Gujarat and Rajasthan usually have 84, and lead up to the Jain heavens. Sufi boards, written in Persian, usually have 100, and end at the throne of God. A board from Maharashtra, given to a London society in 1831, has 124 squares, from the hells at the bottom to union with Brahman, the Supreme, at the top. A board from the Punjab hills has 342. A printed board titled Paramapada Sopanam, made in Karnataka in the first half of the 1800s, is reported to be in the British Library. Telugu and Tamil boards of today often have 132 squares, or 121 in eleven rows of eleven.
Dice or cowries. The Maharashtra board of 1831 came with ivory pieces and dice. An old note on another board in the same society says it was played with six cowries. Telugu writers recall four cowries, or tamarind seeds.
Did Saint Dnyaneshwar invent it? You will often read that the Marathi saint Dnyaneshwar made this game in the thirteenth century, to teach children. The oldest place this is written, so far as we have found, is a Sanskrit book of 1871, written about 575 years after the saint. We have found no older text, board or inscription that links him to the game. It is a lovely story, and it may be only a story.
Thousands of years old? Some say the game is two thousand years old, or older. No board, text or carving supports this. What we can say is smaller, and still remarkable: for nearly two hundred and fifty years, Indian families of many faiths have played their way up a chart of good and bad deeds.
How it went to England. The game reached England in the years of British rule in India. In 1892 a London maker, F.H. Ayres, registered a design for it: a round board with a spiral of 100 squares, five ladders and five snakes. Museums call it Snakes and Ladders, though the few copies known carry no title. The words of virtue and vice slowly fell away, and it became a children’s race. In 1943 an American company sold it as Chutes and Ladders, with slides in place of snakes.
The night of Vaikuntha Ekadashi. On Vaikuntha Ekadashi many devotees of Vishnu fast and stay awake through the night. In Tamil Nadu, and in Andhra Pradesh and Telangana, families are reported to play Paramapada that night to keep awake. At a temple in Mylapore, Chennai, a seller at the gate stocks Paramapadam sheets for the day. One elderly woman in Mylapore remembered playing it with her family every Vaikuntha Ekadashi of her childhood. Whoever won was teased that God had accepted them. We have found only one source that names Karnataka among these places, and no account from a Kannada home.
What you need
- A board. A hundred squares, ten by ten, on paper or cloth. Some squares are the foot of a ladder, and carry a virtue. Some are the head of a snake, and carry a vice. The top square is Paramapada.
- Something to throw. Six cowries, or a dice. Count the cowries that land mouth up.
- One piece for each player. A stone, a seed, a button, or a small painted bird.
- Two, three or four players. Or more. Even a small child can play, as there is nothing to choose.
How to play
These are the rules Angana plays as its usual rules. Families differ, and the differences follow in the next section.
1. Throwing
Throw six cowries and count the ones that land mouth up. That is your throw, from 1 to 6. If none lands mouth up, throw again. Or play with a dice, if you choose that before the game.
2. Coming onto the board
Every piece starts off the board. Only a throw of 1 brings it on, to square 1. Until then, wait for your 1.
3. Moving
Move your piece as many squares as you threw: along the bottom row, then back along the row above it, and so on, up the board. Children count aloud as they hop.
4. Ladders and snakes
Land at the foot of a ladder, and climb to its top. Land on the head of a snake, and slide down to its tail. Read the word on the square as you go: truth lifts you, anger brings you down.
5. Sharing a square
Two or more pieces may stand on one square. Nobody hits anyone, and nobody is sent back by another player. Only the snakes do that.
6. Reaching Paramapada
Paramapada needs the exact count. A piece four squares away needs a 4. A throw that would go past the top is not used, and the piece waits for the next turn.
7. Winning
The first to reach Paramapada wins.
Variations: how other families play
Paramapada has fewer rules than Chowkabara or Pagade, but even here homes differ. Where Angana lets you play a variation, it says so; you will find these under Rules before a new game.
- Any throw to come on. Many families do not wait for a 1: a 3 puts the piece on the third square. A house rule in Angana.
- No exact count. In some homes any throw that reaches or passes the top square wins. A house rule in Angana.
- Counting back. In some Telugu homes, a throw that goes past the top is counted back down from it. Not in Angana: a throw past the top is not used.
- Another throw for a 6. Usual in the modern game; not found in any account of the old Indian game. A house rule in Angana.
- What is thrown. Six cowries, four cowries, tamarind seeds, or one dice. In Tamil Nadu some families use the long dice of Pagade. Angana offers six cowries or a dice.
- The board. 72, 84, 100, 124 or 132 squares; Vaishnava, Shaiva, Jain or Sufi; snakes named for vices, or for demons and villains of the epics and Puranas. Most old boards have more snakes than ladders, but some Sufi boards have more ladders than snakes. Angana has two boards of 100 squares, both its own.
Words of the game
- ಪರಮಪದ paramapada, the highest place, the top square
- ಸೋಪಾನ sopana, a step, a stair
- ಹಾವು ಏಣಿ ಆಟ havu eni ata, the game of snakes and ladders
- ಏಣಿ eni, a ladder
- ಹಾವು havu, a snake
- ಪಟ pata, the board: a cloth or sheet with a chart drawn on it
- ಮನೆ mane, a square of the board
- ಕವಡೆ kavade, a cowrie
- ದಾಳ dala, a dice
- ಸದ್ಗುಣ, ದುರ್ಗುಣ sadguna, a virtue; durguna, a vice
A first game: a few tips
- There is nothing to choose. Nobody can play well or badly. A grandparent and a four-year-old play as equals, and that is the charm of it.
- Let the child count. Hopping the piece square by square, counting aloud, is half the fun for a small child, and good practice.
- Read the word aloud. When someone climbs a ladder or slides down a snake, say the word on the square. No more than that.
- Talk afterwards, not during. After the game, ask: why do you think anger has a snake? Why is the longest snake near the top? Children often answer better than we expect.
- Do not hurry. A game can take half an hour. That is not a fault.
What the game quietly teaches
Many old boards were used to teach. A good deed lifts you, and a bad one brings you down: an exhibition of Asian games in New York put it as simply as that. A Telugu writer remembers children saying as they play, “Speak the truth and you climb. Tell a lie and the snake swallows you.”
But the game teaches more than the words on its squares. Falling down a snake is not the end; the next throw may bring a ladder. The one who was ahead can still slide back, and the one who was behind can still win. Progress is often slow, and that is all right. Patience matters more than speed. And it needs no noise, no screen and no hurry: only a board, a few cowries, and someone to sit with.
Play it in Angana
Angana is an app of the courtyard games, on Android phones and on the web. Its Paramapada Sopana has two boards of its own, both of 100 squares. Traditional carries the virtues and vices of the old kind: truth, compassion, patience and devotion; anger, greed, envy and pride. Modern carries those of a child’s day today: helping at home, saying thank you, sleeping on time; junk food, littering, and the phone all day. Neither is a copy of any one old board.
Nothing is explained while you play. On a ladder or a snake only the word appears, for a moment. A page in the Game menu, The ladders and the snakes, gives one line on each, to read and talk about afterwards. You can throw six cowries or a dice, and play with family on one phone, or with Gubbi the sparrow and its friends.
Sources
- Jacob Schmidt-Madsen, The Game of Knowledge: Playing at Spiritual Liberation in 18th- and 19th-Century Western India, PhD thesis, University of Copenhagen (2019); published as a book by Primus Books (2026), frontispiece and pp. xxv to xxvi.
- British Library, Johnson Album 5,8, “Design for a game of snakes and ladders, gyan chaupar”, Lucknow, about 1780 to 1782. British Library
- Andrew Topsfield, “The Indian Game of Snakes and Ladders”, Artibus Asiae 46 (1985): 203 to 226; and “A Note on Sufi Snakes and Ladders”, Journal of the Royal Asiatic Society 32 (2022): 1016 to 1029.
- F.E. Pargiter, “An Indian Game: Heaven or Hell”, Journal of the Royal Asiatic Society (1917): 539 to 542, on the board of 124 squares; and the Royal Asiatic Society, “Snakes and Ladders”.
- Victoria and Albert Museum, London: Gyanbazi, a Jain board of 84 squares (CIRC.324-1972); and Snakes and Ladders, F.H. Ayres, London, 1892 (MISC.8-1974).
- British Museum, gyan chaupar board of 342 squares, Punjab hills (1999,0809,0.1).
- Souvik Mukherjee, “Gyan Chaupar to Snakes and Ladders”, Scroll.in (2020), first published on the British Library’s blog.
- Asia Society, “Asian Games: The Art of Contest”, Games of Chance.
- Mylapore Times, Chennai, on Paramapadam sheets for Vaikunta Ekadasi (13 January 2022, and 6 January 2020).
- T.V.L.N. Murthy, “జీవిత సత్యాల పాఠం”, Jagriti weekly (July 2026), on Vaikunthapali in Telugu homes.
- Garikipati Narasimha Rao, on Vaikunthapali (2022), on four cowries and tamarind seeds; Wikipedia, “Snakes and ladders”, on Chutes and Ladders (1943); and on the Rigveda’s line, “Vaikuntha”.
- V. Krishna, Kannada-English dictionary (Alar): ಪರಮಪದ, ಸೋಪಾನ, ಪಟ, ಏಣಿ.