ಚಾಪೆಯ ಮೇಲೆ ಹರಡಿದ ಬಟ್ಟೆಯ ಹಾಸು, ಇಲ್ಲವೇ ಮಣಿಯ ಹಾಸು. ಅಂಗೈಗಳ ನಡುವೆ ಉರುಳಿಸಿ ‘ಟಕ್’ ಎಂದು ಕೆಳಗೆ ಹಾಕುವ ಎರಡು ಉದ್ದ ದಾಳಗಳು. ನಾಲ್ಕು ಜನ ಆಟಗಾರರು; ಜೊತೆಗಾರರು ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾರೆ, ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರ ಕೈಯಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ಬಣ್ಣದ ನಾಲ್ಕು ಕಾಯಿ. ಭಾರತದ ಮನೆಗಳ ಠೀವಿಯ ಆಟವೇ ಪಗಡೆ: ಚೌಕಾಬಾರಕ್ಕಿಂತ ನಿಧಾನ, ಯೋಚಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು, ತಕರಾರುಗಳೂ ಹೆಚ್ಚು.
ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿ
ಹೆಸರು ·
ಇತಿಹಾಸ ·
ಏನೇನು ಬೇಕು ·
ಆಡುವುದು ಹೇಗೆ ·
ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಗಳು ·
ಆಟದ ಪದಗಳು ·
ಮೊದಲ ಆಟ ·
ಇದು ಏನನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ ·
ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಆಡಿ ·
ಆಕರಗಳು
ಹೆಸರು, ಹಾಗೂ ಇದರ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳು
ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಪಗಡೆ ಅಥವಾ ಪಗಡೆ ಆಟ ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ. ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟಿನಲ್ಲಿ ಆಟಕ್ಕೂ ದಾಳಕ್ಕೂ ಕಾಯಿಗೂ ಇದೊಂದೇ ಪದ. ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ಮಾತೂ ಇದೆ: ‘ಪಗಡೆಯಾಡು’ ಎಂದರೆ ಜಾಣ್ಮೆಯ ತಂತ್ರ ಹೂಡು ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪಗಡೆ ಎಂಬ ಪದ ಮೂಲತಃ ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು ಎಂಬುದು ನಮಗೆ ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ.
ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹಾಗೂ ಹೊರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ನಮ್ಮ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ, ಇದೇ ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ಆಡುವ ಆಟಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ:
- ಪಚೀಸಿ (Pachisi) ಹಿಂದಿ ಮತ್ತು ಉರ್ದುವಿನಲ್ಲಿ. ಕವಡೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿದಾಗ ಬರುವ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಾದ ಪಚೀಸ್ (ಇಪ್ಪತ್ತೈದು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ
- ಚೌಪರ್, ಚೌಸರ್ (Chaupar, Chausar) ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ಉದ್ದ ದಾಳಗಳಿಂದ ಆಡುತ್ತಾರೆ
- ದಾಯಾಕಟ್ಟಂ, ಸೊಕ್ಕಟ್ಟಾನ್ (Dayakattam, Sokkattan) ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ, ತಮಿಳುನಾಡು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಲಂಕಾದಲ್ಲಿ (ಈ ತಮಿಳು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಆಟಗಳಿಗೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ)
- ಪಾಕಿಡ ಕಳಿ (Pakida Kali) ಕೇರಳದಲ್ಲಿ, ಓಣಂ ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಡ ಎನ್ನುವ ಭಾರವಾದ ಹಿತ್ತಾಳೆಯ ದಾಳಗಳಿಂದ ಆಡುತ್ತಾರೆ
- ಸಾರಿಪಾಟ್ (Saripat) ಮರಾಠಿಯಲ್ಲಿ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ
- ಪಾರ್ಚೀಸಿ (Parcheesi) ಇದನ್ನೇ ನೋಡಿ 1867ರಲ್ಲಿ ಶುರುವಾದ ಅಮೆರಿಕದ ಆಟ (ಮೊದಲು Patcheesi ಎಂದಿತ್ತು)
- ಲೂಡೋ (Ludo) ಇದನ್ನೇ ಆಧಾರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು 1896ರಲ್ಲಿ ಪೇಟೆಂಟ್ ಪಡೆದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಆಟ
ಇತಿಹಾಸ: ನಮಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವುದು, ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಹೇಳಿಕೆಗಳು
ಅಕ್ಬರನ ಆಟ. ಈ ಹಾಸಿನ ಬಗ್ಗೆ ನಮಗೆ ಸಿಗುವ ಅತ್ಯಂತ ಖಚಿತವಾದ ಹಳೆಯ ದಾಖಲೆ ಎಂದರೆ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದ ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಕ್ಬರನ ಆಸ್ಥಾನದ್ದು. ಅವನ ಮಂತ್ರಿ ಅಬುಲ್ ಫಜಲ್, ಚೌಪರ್ ಆಟವನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಹದಿನಾರು ಕಾಯಿಗಳು, ಮೂರು ದಾಳಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳ ಒಂದು ಹಾಸು. ಭಾರತೀಯ ಆಟಗಳ ಇತಿಹಾಸಕಾರರೊಬ್ಬರು ಆತನ ಮಾತನ್ನು ಹೀಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾರೆ: “ಪುರಾತನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನದ ಜನರಿಗೆ ಈ ಆಟವೆಂದರೆ ಬಹಳ ಪ್ರೀತಿ.” ಅಕ್ಬರನ ನಗರವಾದ ಫತೇಪುರ್ ಸಿಕ್ರಿಯಲ್ಲಿ, 1570ರ ದಶಕದ್ದು ಎನ್ನುವ ಒಂದು ಅಂಗಳವಿದೆ. ಅದರ ನೆಲದ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳ ದೊಡ್ಡ ಹಾಸಿನಂತೆ ಹಾಸಿದ್ದಾರೆ. ಅದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ‘ಪಚೀಸಿ ಕೋರ್ಟ್’ ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಅಕ್ಬರ್ ಅಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ಉಡುಪು ಧರಿಸಿದ ದಾಸಿಯರನ್ನೇ ಜೀವಂತ ಕಾಯಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆಡುತ್ತಿದ್ದ ಎಂದು ಹಲವು ಕಡೆ ಓದಲು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಇದು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಮುನ್ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಅಂದರೆ 1873ರಲ್ಲಿ, ಅಬುಲ್ ಫಜಲ್‌ನ ಕೃತಿಯನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷಿಗೆ ಅನುವಾದಿಸಿದವರು ಚಿತ್ರವೊಂದರ ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ. ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಗಳ ಗ್ರಂಥಾಲಯವಾದ ಆರ್ಕ್‌ನೆಟ್ (Archnet) ಗಮನಿಸುವ ಪ್ರಕಾರ, ಅಕ್ಬರನ ಕಾಲದ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಯಾರೂ ಇದನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆ ನೆಲಹಾಸನ್ನು ಆಟಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಯೇ ಇಲ್ಲದಿರಲೂಬಹುದು. ಇದು ನಿಜವೂ ಇರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಪ್ರವಾಸಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಗಳು ಕಟ್ಟಿದ ಕತೆಯೂ ಆಗಿರಬಹುದು.
ಇನ್ನೂ ಹಳೆಯದು, ಕರ್ನಾಟಕದ್ದು. ಭಾರತೀಯ ಆಟಗಳ ವಿದ್ವಾಂಸರೊಬ್ಬರಿಗೆ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಹಳೆಯದಾದ ಕುರುಹು ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಸುಮಾರು 1131ರಲ್ಲಿ, ಕಲ್ಯಾಣದ ಚಾಲುಕ್ಯ ಅರಸ ಮೂರನೇ ಸೋಮೇಶ್ವರನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ (ಈಗಿನ ಬೀದರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಸವಕಲ್ಯಾಣ) ಸಕಲ ವಿದ್ಯೆಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಒಂದು ಗ್ರಂಥ ರಚನೆಯಾಯಿತು. ಅದರ ಹೆಸರು ಮಾನಸೋಲ್ಲಾಸ. ಅದರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳ ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುವ ಫಂಜಿಕಾ ಎಂಬ ಆಟದ ವಿವರಣೆಯಿದೆ. ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಸ್ಥಾನದ ಹೆಂಗಳೆಯರು ಆಡುತ್ತಿದ್ದರಂತೆ. ಅದರ ಹಾಸು ನಮ್ಮ ಪಗಡೆಯ ಹಾಸಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯೇ ಇತ್ತು, ಹಾಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಪಗಡೆ ಎನ್ನಲಾಗದು. ಆದರೆ ಚೌಪರ್ ಅಥವಾ ಪಚೀಸಿಯ ಯಾವುದೇ ದಾಖಲೆಗಳಿಗಿಂತ ಇದು ಶತಮಾನಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದು, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಬರೆದಿಟ್ಟದ್ದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಅರಸರ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ.
ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ. ವಿಜಯನಗರದ ಕಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದ ನೂರಾರು ಆಟದ ಹಾಸುಗಳಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳ ಎರಡೇ ಹಾಸುಗಳು. ಮೂರನೆಯದೊಂದು ಸಿಕ್ಕಿತಾದರೂ ಅದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಕಾಲದ್ದು ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪಗಡೆಯನ್ನು ಎರಡು ಬಗೆಯ ಹಾಸುಗಳಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಾರೆ. ಒಂದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಕೈಯಲ್ಲೂ ಎಂಟೆಂಟು ಮನೆಗಳ ಮೂರು ಸಾಲುಗಳಿದ್ದು, ಆರು ಘಟ್ಟಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಕೈಯಲ್ಲೂ ಏಳೇಳು ಮನೆಗಳ ಮೂರು ಸಾಲುಗಳಿದ್ದು, ಮೂರು ಘಟ್ಟಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಬಹಳ ಕಾಲದ ನಂತರ, ಆಟಗಳನ್ನು ಅಪಾರವಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮೈಸೂರಿನ ಅರಸ ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು ಹದಿನಾರು ಜನ ಆಡುವಂತಹ ಪಗಡೆಯೊಂದನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು: ಒಂದು ವೃತ್ತದ ಸುತ್ತ 16 ಕೈಗಳು, 384 ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು 64 ಕಾಯಿಗಳು. ಅವರ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಿದ ಈ ಆಟದ ನಿಯಮಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ.
ಮಹಾಭಾರತದ ಆಟವೇ ಇದು? ಶಕುನಿಯ ಜೊತೆಗಿನ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಧರ್ಮರಾಯ ಸೋತ ಆಟವೇ ಈ ಪಗಡೆ ಎಂದು ಹಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹದಿನೈದನೇ ಶತಮಾನದ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನು ತನ್ನ ಕನ್ನಡ ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಜೂಜಿನ ಆಟವನ್ನೇ ಯುದ್ಧದ ಚಿತ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವೇ ಹಾಸು (ಹಲಗೆ), ಕೌರವ ಕುಲದ ತಲೆಗಳೇ ಕಾಯಿಗಳು (ಸಾರಿ), ತನ್ನ ಬಾಣಗಳೇ ದಾಳಗಳು (ಹಾಸಂಗಿ) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ವೈದಿಕ ಕಾಲದ ದಾಳಗಳು ಮರದ ಕಾಯಿಗಳಾಗಿದ್ದವು, ಮತ್ತು ಮಹಾಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಂಥದ್ದೊಂದು ಹಾಸಿನ ಯಾವುದೇ ವಿವರಣೆ ಇಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ರಜಪೂತ ಚಿತ್ರಕಾರರು, ಮಹಾಭಾರತದ ಆಟವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವಾಗ ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದ ಚೌಪರ್ ಹಾಸನ್ನೇ ಬಿಡಿಸಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಕತೆಯನ್ನೂ ಈ ಆಟವನ್ನೂ ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನಬಹುದೇ ಹೊರತು, ಪಾಂಡವರು ಆಡಿದ್ದು ಇದೇ ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ಎನ್ನುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ.
ಜಗತ್ತಿನ ಇತರ ಕಡೆಗಳಿಗೆ. ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ 1867ರಲ್ಲಿ ‘ಪ್ಯಾಚೀಸಿ’ (Patcheesi) ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕುಸ್ವಾಮ್ಯ (ಕಾಪಿರೈಟ್) ಪಡೆದ ಆಟವನ್ನು, ಎರಡೇ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಹೆಸರು ‘ಪಾರ್ಚೀಸಿ’ (Parcheesi) ಎಂದು ಬದಲಾಯಿತು. ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಲ್ಲಿ, ಇದರ ಸರಳ ರೂಪವಾದ ‘ಲೂಡೋ’ 1896ರಲ್ಲಿ ಪೇಟೆಂಟ್ ಪಡೆಯಿತು. ಅದೇ ಲೂಡೋ ಸುಮಾರು 1950ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬಂತು. ಈಗಂತೂ ಹಲವು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮೊದಲು ಪರಿಚಯವಾಗುವುದೇ ಈ ಲೂಡೋ.
ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ. ಇಂತಹ ಆಟದ ಹಾಸುಗಳನ್ನು ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊಲಿಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಕಸೂತಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಮಣಿಗಳನ್ನಿಟ್ಟು ಹೆಣೆಯುತ್ತಿದ್ದರು, ಅಥವಾ ನೆಲದ ಜಮಖಾನಗಳಲ್ಲೇ ನೇಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಧಾರವಾಡದ ಬಳಿಯ ನವಲಗುಂದದಲ್ಲಿ, ನಡುಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಗಡೆಯ ಹಾಸು ಇರುವ ಜಮಖಾನವನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿ ಗಂಡನ ಮನೆಗೆ ಹೊರಟ ಹೆಣ್ಣುಮಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟು ಕಳುಹಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಇತ್ತಂತೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, ದೀಪಾವಳಿ ರಜೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪಗಡೆಯ ಹಾಸು ಹೊರಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪತ್ರಿಕೆಯೊಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.
ಆಟಕ್ಕೆ ಏನೇನು ಬೇಕು?
- ಆಟದ ಹಾಸು. ನಡುಮನೆಯ ಸುತ್ತ ನಾಲ್ಕು ಕೈಗಳು; ಪ್ರತಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಮನೆಗಳ ಮೂರು ಸಾಲುಗಳು. ಒಟ್ಟು 96 ಮನೆಗಳು. ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿ ಗುರುತಿರುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಘಟ್ಟ. ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊಲಿದದ್ದು, ಮಣಿಗಳಿಂದ ಹೆಣೆದದ್ದು ಅಥವಾ ನೆಲದ ಮೇಲೆಯೇ ಬರೆದದ್ದು.
- ಎರಡು ಉದ್ದ ದಾಳಗಳು. ಮರ, ದಂತ ಅಥವಾ ಹಿತ್ತಾಳೆಯ ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳ ದಾಳಗಳು. ಇವುಗಳ ಉದ್ದನೆಯ ಮುಖಗಳ ಮೇಲೆ 1, 3, 4 ಮತ್ತು 6 ಇರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ದಾಳಗಳಲ್ಲಿ 1, 2, 5 ಮತ್ತು 6 ಇರುವುದೂ ಉಂಟು.
- ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಆಟಗಾರನಿಗೂ ನಾಲ್ಕು ಕಾಯಿಗಳು. ಮರದಲ್ಲಿ ಕಡೆದ ನಾಲ್ಕು ಬಣ್ಣಗಳ ಕಾಯಿಗಳು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಣ್ಣ ಜೇನುಗೂಡಿನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ: ಕೆಂಪು, ಹಸಿರು, ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಹಳದಿ.
- ಇಬ್ಬರು ಅಥವಾ ನಾಲ್ವರು ಆಟಗಾರರು. ಇಬ್ಬರಿದ್ದರೆ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಕೂರುತ್ತಾರೆ. ನಾಲ್ವರಿದ್ದರೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಆಡಬಹುದು, ಅಥವಾ ಇಬ್ಬಿಬ್ಬರ ಎರಡು ತಂಡಗಳಾಗಿ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಕೂತು ಆಡಬಹುದು.
ಆಡುವುದು ಹೇಗೆ?
ಆಂಗಣವು ಆಡುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮಗಳು ಇವು. ಇವು ಕಣಕಟ್ಟೆಯ ಒಂದು ಮನೆಯ ನಿಯಮಗಳು. ಇತರರು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಾರೆ, ಆ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು.
1. ದಾಳ ಹಾಕುವುದು
ಎರಡು ಉದ್ದ ದಾಳಗಳನ್ನು ಉರುಳಿಸಿ. ಒಂದೊಂದು ದಾಳ ಒಂದು ಕಾಯಿಯನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಷ್ಟು ಮನೆ ನಡೆಸುತ್ತದೆ; ಅಥವಾ ಎರಡೂ ದಾಳಗಳ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಒಂದೇ ಕಾಯಿಗೆ ನಡೆಸಬಹುದು. 3 ಮತ್ತು 4 ಬಿದ್ದರೆ, ಒಂದು ಕಾಯಿಯನ್ನು 3 ಮನೆ, ಇನ್ನೊಂದನ್ನು 4 ಮನೆ ನಡೆಸಬಹುದು; ಇಲ್ಲವೇ ಒಂದೇ ಕಾಯಿಯನ್ನು 7 ಮನೆ ನಡೆಸಬಹುದು. ಒಂದು ಸಲ ಹಾಕಿದ ಎರಡೂ ದಾಳಗಳಿಂದ ಒಂದೇ ಬಣ್ಣದ ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಡೆಸಬೇಕು.
2. ಕಾಯಿಗಳು ಎಲ್ಲಿಂದ ಶುರುವಾಗುತ್ತವೆ?
ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಆಟಗಾರನ ನಾಲ್ಕೂ ಕಾಯಿಗಳು ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆಯೇ, ಅವರವರ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಶುರುವಾಗುತ್ತವೆ. ನಡುಮನೆಯಿಂದ ಎಣಿಸಿದರೆ, ನಡುಸಾಲಿನ ಆರನೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮತ್ತು ಏಳನೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾಯಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಉಳಿದ ಎರಡು ಕಾಯಿಗಳು ಬಲಗಡೆಯ ಸಾಲಿನ ಐದನೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕೂತಿರುತ್ತವೆ.
3. ನಡುಮನೆ ಸೇರುವ ದಾರಿ
ಕಾಯಿ ತನ್ನ ನಡುಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಡುಮನೆಯಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಸಾಗಿ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಅದರ ಬಲಗಡೆಯ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ನಾಲ್ಕೂ ಕೈಗಳ ಹೊರಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಸುತ್ತಿ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಕೈಗೆ ಮರಳಿ, ತನ್ನದೇ ನಡುಸಾಲಿನ ಮೂಲಕ ನಡುಮನೆಯೊಳಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ನಿಮ್ಮ ನಡುಸಾಲಿನ ಒಳಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವ ಆಟಗಾರನ ಕಾಯಿಯೂ ಕಾಲಿಡುವಂತಿಲ್ಲ.
4. ಹೊಡೆಯುವುದು
ಎದುರಾಳಿಯ ಒಂಟಿ ಕಾಯಿ ಇರುವ ಮನೆಗೆ ನಿಮ್ಮ ಕಾಯಿ ಬಂದರೆ, ಆ ಕಾಯಿಗೆ ಹೊಡೆತ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಹೊಡೆತ ತಿಂದ ಕಾಯಿ ಹಾಸಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆಮೇಲೆ ದಾಳ ಹಾಕಿದಾಗ ಅದು ತನ್ನ ನಡುಸಾಲಿಗೆ ಮರಳಿ ಬರುತ್ತದೆ: ದಾಳದಲ್ಲಿ 3 ಬಿದ್ದರೆ ಮೂರನೇ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಕೂರುತ್ತದೆ. ನಿಮ್ಮ ಕಾಯಿಯೊಂದು ಹಾಸಿನಿಂದ ಹೊರಗಿರುವಾಗ, ಅದನ್ನು ಒಳಗೆ ತರುವ ತನಕ ನಿಮ್ಮ ಉಳಿದ ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಹೊಡೆದರೆ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ದಾಳ ಹಾಕಬಹುದು.
5. ಘಟ್ಟಗಳು ಸುರಕ್ಷಿತ ಮನೆಗಳಲ್ಲ
ಕತ್ತರಿ ಗುರುತು ಇರುವ ಮನೆಗಳೇ ಘಟ್ಟಗಳು. ಈ ಮನೆಯ ಆಟದಲ್ಲಿ ಇವು ಹಾಸಿನ ಗುರುತುಗಳಷ್ಟೇ, ಸುರಕ್ಷಿತ ಮನೆಗಳಲ್ಲ: ಬೇರೆ ಮನೆಗಳಂತೆಯೇ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕಾಯಿಗೂ ಹೊಡೆಯಬಹುದು. ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿರುವ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ವಿವರಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕತ್ತರಿ ಗುರುತಿರುವ ಮನೆಗಳು ಸುರಕ್ಷಿತ. ಕೆಳಗಿನ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೋಡಿ.
6. ಜೋಡಿ: ಎರಡು ಕಾಯಿಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ
ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಎರಡು ಕಾಯಿಗಳಿದ್ದರೆ ಅದು ಜೋಡಿ. ಒಂಟಿ ಕಾಯಿಗೆ ಜೋಡಿಯನ್ನು ಹೊಡೆಯಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಬಂದು ಕೂರಲೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಬಹುದು. ಜೋಡಿಗೆ ಜೋಡಿಯಷ್ಟೇ ಹೊಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯ. ಇಲ್ಲಿನ ನಿಯಮದ ಪ್ರಕಾರ ಜೋಡಿ ಸಡಿಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ: ಬೇಕೆಂದಾಗ ಜೋಡಿಯ ಒಂದು ಕಾಯಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಬಹುದು, ಮತ್ತು ಎರಡು ಕಾಯಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಒಂದಾಗಿ ಜೋಡಿಯಾಗಬಹುದು. ಎರಡೂ ದಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಿದ್ದರೆ, ಒಂದು ದಾಳದ ಸಂಖ್ಯೆಯಷ್ಟು ಮನೆಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಕಾಯಿಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಗಬಹುದು. ನಿಮ್ಮದೇ ನಡುಸಾಲನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಬೇರೆ ಯಾವ ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಎರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಯಿಗಳು ಕೂರುವಂತಿಲ್ಲ.
7. ಹೊಡೆಯದೆ ನಡುಮನೆ ಸೇರುವಂತಿಲ್ಲ
ಎದುರಾಳಿಯ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಕಾಯಿಗಾದರೂ ಹೊಡೆಯುವ ತನಕ, ನಿಮ್ಮ ಯಾವ ಕಾಯಿಯೂ ನಡುಸಾಲಿನ ಮೂಲಕ ನಡುಮನೆ ಸೇರುವಂತಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, ಸುತ್ತು ಮುಗಿಸಿ ಬಂದ ಕಾಯಿಗಳು ಹೊರಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
8. ಆರು ಆರು, ಹನ್ನೆರಡು
ಎರಡೂ ದಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಬಿದ್ದರೆ, ಹನ್ನೆರಡು. ಆಗ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ದಾಳ ಹಾಕುವ ಸರದಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಮೊದಲೇ ತಕ್ಷಣ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ದಾಳ ಹಾಕಬೇಕು. ಆಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ದಾಳಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ನಿಮ್ಮಿಷ್ಟದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
9. ಕಾಯಿ ಹಣ್ಣಾಗುವುದು
ನಡುಮನೆ ಸೇರಲು ದಾಳದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಬೀಳಬೇಕು. ನಡುಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಒಳಗೆ ಸಾಗುವ ಕಾಯಿಯನ್ನು ಮಲಗಿಸಿಡುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಹಣ್ಣಾಗಲು ಹೊರಟಿದೆ ಎಂದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಾಣಲಿ ಎಂದೇ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದು.
10. ಗೆಲುವು: ಒಬ್ಬರೇ ಅಥವಾ ಜೊತೆಗಾರರಾಗಿ
ಯಾರು ತಮ್ಮ ನಾಲ್ಕೂ ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ನಡುಮನೆಗೆ ತರುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಗೆಲುವು. ಎರಡು ತಂಡಗಳಾಗಿ ಆಡುವಾಗ, ಜೊತೆಗಾರರು ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಕೂರುತ್ತಾರೆ. ಜೊತೆಗಾರನ ಕಾಯಿ ಇರುವ ಮನೆಗೆ ತನ್ನ ಕಾಯಿಯನ್ನು ಇಡುವಂತಿಲ್ಲ. ಇಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಒಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರೆ, ಇಬ್ಬರ ಕಾಯಿಗಳಿಗೂ ನಡುಮನೆಯ ದಾರಿ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಎಂಟೂ ಕಾಯಿಗಳು ನಡುಮನೆ ಸೇರಿದಾಗ ಜೊತೆಗಾರರಿಬ್ಬರೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ.
ಆಟದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕ್ರಮಗಳು: ಇತರರು ಹೇಗೆ ಆಡುತ್ತಾರೆ
ಪಗಡೆಯನ್ನು ಒಂದೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ನಿಯಮವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಆಟ ಶುರು ಮಾಡುವ ಮುನ್ನ ನಿಯಮಗಳು ಮೆನುವಿನಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು.
- ಸುರಕ್ಷಿತ ಘಟ್ಟಗಳು. ಇತರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದಿರುವ ಪಚೀಸಿಯಲ್ಲಿ, ಕತ್ತರಿ ಗುರುತಿರುವ ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕಾಯಿಗೆ ಹೊಡೆಯಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿಲ್ಲ.
- 1, 2, 5 ಮತ್ತು 6ರ ದಾಳಗಳು. ಚೌಪರ್ ಆಟದ ದಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ಮುಖಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಮನೆಯ ನಿಯಮ.
- ಹೊಡೆಯದೆಯೂ ಹಣ್ಣಾಗುವುದು. ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡುಮನೆ ಸೇರಲು ಹೊಡೆತ ಬೇಕಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಯನ್ನು ಕಾಯಿಸುವ ಬದಲು ಹಾಸನ್ನು ಇನ್ನೊಮ್ಮೆ ಸುತ್ತಿ ಬರಲು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇವೆರಡೂ ಮನೆಯ ನಿಯಮಗಳು.
- ಜೋಡಿ. ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ದಾಳದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಜೋಡಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಜೋಡಿಯ ಯಾವ ನಿಯಮವನ್ನೂ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇವೆರಡೂ ಮನೆಯ ನಿಯಮಗಳು.
- ಹೊಡೆತ ತಿಂದ ಕಾಯಿ ಮೊದಲೇ ಮರಳಬೇಕಿಲ್ಲ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಮನೆಯ ನಿಯಮ.
- ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ದಾಳ ಹಾಕುವುದು. ಕೆಲವರು ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಆರು ಆರು ಬಿದ್ದಾಗ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ದಾಳ ಹಾಕಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಎರಡೂ ದಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಿದ್ದಾಗಲೆಲ್ಲ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಹಾಕಲು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಕಾಯಿ ನಡೆಸುವ ಮೊದಲೇ ದಾಳ ಹಾಕುವ ಬದಲು, ಕಾಯಿ ನಡೆಸಿದ ಮೇಲಷ್ಟೇ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ದಾಳ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮನೆಯ ನಿಯಮಗಳಾಗಿವೆ.
- ದಾಳದ ಬದಲು ಕವಡೆಗಳು. ಪಚೀಸಿಯನ್ನು ಐದು, ಆರು ಅಥವಾ ಏಳು ಕವಡೆಗಳಿಂದ ಆಡುತ್ತಾರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಎಸೆತ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು. ಕಾಯಿಗಳು ನಡುಮನೆಯಲ್ಲೇ ಶುರುವಾಗಿ, ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಹೊರಬರುತ್ತವೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಹೀಗಿಲ್ಲ.
- ಮೂರು ದಾಳಗಳು. ಅಕ್ಬರನ ಆಟವಾದ ಚೌಪರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉದ್ದ ದಾಳಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಹೀಗಿಲ್ಲ.
- ಹಾಸು. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲೇ, ಪ್ರತಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಏಳು ಮನೆಗಳ ಮೂರು ಸಾಲು ಮತ್ತು ಮೂರು ಕತ್ತರಿ ಗುರುತುಗಳಿರುವ ಹಾಸಿನಲ್ಲೂ ಆಡುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಕತ್ತರಿ ಗುರುತುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಜಾಗಗಳು ಒಂದೊಂದು ಹಾಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ತರಹ ಇರುತ್ತವೆ. ಆಂಗಣದ ಹಾಸು ಕಣಕಟ್ಟೆಯ ಒಂದು ಮನೆಯ ಮಣಿಯ ಹಾಸಿನಂತಿದೆ.
ಆಟದ ಪದಗಳು
- ಪಗಡೆ ಆಟ; ಹಾಗೆಯೇ ದಾಳ ಮತ್ತು ಕಾಯಿಗೂ ಈ ಹೆಸರಿದೆ
- ದಾಳ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಬಳಸುವ ದಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು
- ಕಾಯಿ ಆಟದ ಕಾಯಿ
- ಘಟ್ಟ ಕತ್ತರಿ ಗುರುತಿರುವ ಮನೆ (ನಿಘಂಟಿನಲ್ಲಿ ‘ಗಟ್ಟ’ ಎಂದೂ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ)
- ಜೋಡಿ ಒಬ್ಬ ಆಟಗಾರನ ಎರಡು ಕಾಯಿಗಳು ಒಂದೇ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರುವುದು
- ಹೊಡೆ ಎದುರಾಳಿಯ ಕಾಯಿಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುವುದು
- ಹನ್ನೆರಡು ಎರಡೂ ದಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಆರು ಬಿದ್ದಾಗ ಬರುವ ಮೊತ್ತ
- ಚಾಪೆ ಹುಲ್ಲಿನ ಚಾಪೆ; ಅದರ ಮೇಲೆ ಹಾಸು ಹರಡುತ್ತಾರೆ
- ಹಲಗೆ, ಸಾರಿ, ಹಾಸಂಗಿ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಮಾತುಗಳು: ಹಾಸು, ಕಾಯಿಗಳು ಮತ್ತು ದಾಳಗಳು
- ಪಗಡೆಯಾಡು ಪಗಡೆ ಆಟ ಆಡುವುದು; ಹಾಗೆಯೇ, ಜಾಣ್ಮೆಯ ನಡೆ ಇಡುವುದು
ಮೊದಲ ಆಟ: ಕೆಲವು ಸುಳಿವುಗಳು
- ಎರಡೂ ದಾಳಗಳನ್ನು ಜಾಣ್ಮೆಯಿಂದ ಬಳಸಿ. ಒಂದೇ ಸರದಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಂದ ಎರಡು ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸಬಹುದು, ಇಲ್ಲವೇ ಒಂದನ್ನೇ ಮುನ್ನಡೆಸಬಹುದು. ಕಾಯಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಮುನ್ನ ಎರಡೂ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಿ.
- ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಹೊಡೆಯಿರಿ. ಹೊಡೆತ ಕೊಡದೆ ನಿಮ್ಮ ಯಾವುದೇ ಕಾಯಿ ಹಣ್ಣಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ, ನಾಲ್ಕಾರು ಮನೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕಿಂತ ಎದುರಾಳಿಯ ಕಾಯಿಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವೇ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಲೆಯುಳ್ಳದ್ದು.
- ಅಪಾಯ ಕಂಡಾಗ ಜೋಡಿ ಕಟ್ಟಿ. ಜೋಡಿ ಕಾಯಿಯನ್ನು ಒಂಟಿ ಕಾಯಿಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಎದುರಾಳಿ ನಿಮ್ಮ ಬೆನ್ನ ಹಿಂದೆಯೇ ಇದ್ದಾಗ, ಬಿಡಿಬಿಡಿಯಾಗಿ ಇರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ ಜೋಡಿ ಮಾಡುವುದು ಸುರಕ್ಷಿತ.
- ಹಿಂದೆ ಏನಾಗುತ್ತಿದೆ ಗಮನಿಸಿ. ಎರಡೂ ದಾಳಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಬಹುದಾದ್ದರಿಂದ, ನಿಮ್ಮಿಂದ 12 ಮನೆಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಎದುರಾಳಿಯೂ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಮುಟ್ಟಬಹುದು. ಅದರಲ್ಲೂ ಒಂದು, ಮೂರು, ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಆರು ಮನೆಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ತೀರ ಹತ್ತಿರದ ಅಪಾಯ: ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಒಂದೇ ದಾಳದ ಮುಖಗಳು.
- ಜೊತೆಗಾರನಿಗಾಗಿಯೂ ಆಡಿ. ತಂಡವಾಗಿ ಆಡುವಾಗ, ನಿಮ್ಮ ಜೊತೆಗಾರ ಹೊಡೆತ ಕೊಟ್ಟರೂ ನಿಮ್ಮ ಕಾಯಿಗಳು ಹಣ್ಣಾಗಲು ದಾರಿ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಸಲ ನಿಮ್ಮ ಕಾಯಿಗಿಂತ, ಹಾಸಿನ ಇನ್ನೊಂದು ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಜೊತೆಗಾರನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಆಡುವುದೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಡೆ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.
ಆಟವು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಕಲಿಸುವ ಪಾಠಗಳು
ಎಷ್ಟು ಮನೆ ಸಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ದಾಳಗಳು ತೀರ್ಮಾನಿಸುತ್ತವೆ ನಿಜ, ಆದರೆ ಯಾವ ಕಾಯಿಯನ್ನು ನಡೆಸಬೇಕು ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದು ನೀವೇ. ದಾಳಗಳು ಕೊಟ್ಟ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎಷ್ಟು ಜಾಣ್ಮೆಯಿಂದ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ ಎನ್ನುವುದೇ ಪಗಡೆಯ ಜೀವಾಳ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂನ ಇರ್ವಿಂಗ್ ಫಿಂಕೆಲ್ (Irving Finkel) ಇದನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ನಿಮ್ಮ ಬುದ್ಧಿ ಎಷ್ಟು ಚುರುಕೋ, ನೀವು ಗೆಲ್ಲುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚು. ಕನ್ನಡಕ್ಕೂ ಇದು ಗೊತ್ತಿದೆ. ‘ಪಗಡೆಯಾಡು’ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಆಟ ಆಡುವುದು ಎಂದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಜಾಣ್ಮೆಯ ನಡೆ ಇಡುವುದು ಎಂದೂ ಅರ್ಥವಿದೆ.
ಜೊತೆಗಾರರಾಗಿ ಆಡಿದಾಗ, ಇದು ಇನ್ನೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಪಾಠ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ: ಎದುರಿಗೆ ಕುಳಿತವರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಯೋಚಿಸುವುದು, ಗೆದ್ದರೆ ಜೊತೆಯಾಗಿಯೇ ಗೆಲ್ಲುವುದು, ಇಲ್ಲವೇ ಇಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲ. ಮತ್ತು ಅಂಗಳದ ಎಲ್ಲ ಆಟಗಳಂತೆಯೇ, ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದವರೂ ಕೊನೆಗೆ ಗೆಲ್ಲಬಹುದು ಎಂದೂ, ಹಾಸಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋದ ಕಾಯಿಯ ಕಥೆ ಅಷ್ಟಕ್ಕೇ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದೂ ಇದು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಆಡಿ
ಆಂಗಣ ಎಂಬುದು ಆಂಡ್ರಾಯ್ಡ್ ಫೋನ್ ಹಾಗೂ ವೆಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಡಬಹುದಾದ, ನಮ್ಮಂಗಳದ ಆಟಗಳ ಆ್ಯಪ್. ಇದರಲ್ಲಿನ ಪಗಡೆಯು ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿರುವ ನಿಯಮಗಳನ್ನೇ ತನ್ನ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮಗಳಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದೆ. ಮೇಲೆ ಮನೆಯ ನಿಯಮಗಳು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಗೆಯನ್ನೂ ಹೊಸ ಆಟ ಶುರು ಮಾಡುವ ಮುನ್ನ ನಿಯಮಗಳು ಮೆನುವಿನಲ್ಲಿ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಚಾಪೆಯ ಮೇಲೆ ಇಲ್ಲವೇ ಬೂದು ಜಮಖಾನದ ಮೇಲೆ, ಮಣಿಯ ಹಾಸು ಅಥವಾ ಬಟ್ಟೆಯ ಹಾಸನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ. ಇಬ್ಬರು ಮುಖಾಮುಖಿ, ಇಬ್ಬರು ತಲಾ ಎರಡು ಬಣ್ಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ನಾಲ್ವರು ಒಂಟಿಯಾಗಿ, ಇಲ್ಲವೇ ಇಬ್ಬಿಬ್ಬರ ಎರಡು ತಂಡಗಳಾಗಿ ಆಡಿ: ಒಂದೇ ಫೋನಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಯವರ ಜೊತೆಗಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ಗುಬ್ಬಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಗೆಳೆಯರ ಜೊತೆಗಾಗಲಿ ಆಡಬಹುದು.
ಆಕರಗಳು
- Abul Fazl, Ain-i-Akbari, vol. 1, translated by H. Blochmann (Calcutta, 1873), A’in 29, “On Amusements”, pp. 297 to 304, and the caption to Plate XVII; ಚೌಪರ್ ಕುರಿತ ಅಬುಲ್ ಫಜಲ್ ಅವರ ಮಾತುಗಳು (ಮುಂದಿನ ಕೊಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರೌನ್ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದಂತೆ). archive.org
- W. Norman Brown, “The Indian Games of Pachisi, Chaupar, and Chausar”, Expedition 6 (1964), Penn Museum.
- Jacob Schmidt-Madsen, “The Crux of the Cruciform: Retracing the Early History of Chaupar and Pachisi”, Board Game Studies Journal 15 (2021): 29 to 77; and “Gameplay as Foreplay at a Medieval Indian Court”, History of Science in South Asia 10 (2022): 169 to 234.
- Elke Rogersdotter, “What’s Left of Games Are Boards Alone: On Form, Incidence, and Variability of Engraved Game Boards at Vijayanagara (c. AD 1350 to 1565)”, Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology 3 (2015): 457 to 496, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪುಟ 478 ರಿಂದ 479. academia.edu
- Archnet, “Pachisi Court, Fatehpur Sikri”.
- R. Vasantha, Maharaja’s Games and Puzzles (2006), pp. 34 to 37, Ludii ಪೋರ್ಟಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದಂತೆ: Pagade Kayi Ata.
- Edward Falkener, Games Ancient and Oriental and How to Play Them (London, 1892), ಪಚೀಸಿ, ಚೌಸರ್ ಮತ್ತು ಚೌಪಟ್ ಕುರಿತು. archive.org
- Stewart Culin, Chess and Playing-Cards (Washington, 1898), ಪಚೀಸಿ ಮತ್ತು ಚೌಸರ್ ಕುರಿತು. archive.org
- ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ, ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ, ದ್ರೋಣ ಪರ್ವ, ಸಂಧಿ 10, ಪದ್ಯ 49, ಆಧುನಿಕ ವಿವರಣೆಯೊಂದಿಗೆ: ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ.
- V. Krishna, ಕನ್ನಡ-ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ನಿಘಂಟು (ಅಲರ್): ಪಗಡೆ, ದಾಳ, ಹಾಸಂಗಿ, ಸಾರಿ, ಗಟ್ಟ.
- Victoria and Albert Museum, London, ಆಟದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ, ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ, 1825 ರಿಂದ 1850; British Museum, ಮಣಿಯ ಕೆಲಸವಿರುವ ಪಚೀಸಿ ಹಾಸು, 1850 ರಿಂದ 1900.
- India InCH, “Traditional Board Games of Karnataka”, ನವಲಗುಂದದ ಜಮಖಾನದ ಕುರಿತು.
- Roll the Dice, “How to play Pagade”, ಘಟ್ಟಗಳು, ಜೋಡಿ, 1, 3, 4 ಮತ್ತು 6 ಮುಖಗಳ ಉದ್ದ ದಾಳಗಳು ಹಾಗೂ ಎರಡೂ ದಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಕರೆಯುವ ಹೆಸರುಗಳ ಕುರಿತು.
- Mohit Srivastava, “Towards a Cultural History of Indian Board Games”, Sahapedia, ಮಹಾಭಾರತದ ದ್ಯೂತವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ರಜಪೂತ ಚಿತ್ರಕಲೆಗಳ ಕುರಿತು; ಮತ್ತು ಗಲ್ಫ್ ಟೈಮ್ಸ್‌ನ “Board and beautiful” ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಾದ ಇರ್ವಿಂಗ್ ಫಿಂಕೆಲ್ ಅವರ ಮಾತುಗಳು.
- Veejay Sai, “This Deepavali, get down to playing the glorious Indian traditional board games”, The News Minute (2016); Kerala Tourism, “Pakida Kali”; Wikipedia, “Ludo”, ಆರ್. ಸಿ. ಬೆಲ್ (1979) ಅವರ ಬರಹವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ.
A cross of cloth, or of beads, spread on a reed mat. Two long dice, rolled between the palms and let fall with a click. Four players, partners sitting face to face, each with four pawns of one colour. Pagade is the grand game of the Indian home: slower than Chowkabara, with more to think about, and more to argue over.
On this page
The name ·
History ·
What you need ·
How to play ·
Variations ·
Words of the game ·
A first game ·
What it teaches ·
Play it in Angana ·
Sources
The name, and its many other names
In Kannada it is ಪಗಡೆ, Pagade, or ಪಗಡೆ ಆಟ. The Kannada dictionary gives the one word for the game, for a die, and for a pawn. It also gives a saying: ಪಗಡೆಯಾಡು, to play Pagade, can mean to make a crafty move. We have not found where the word itself comes from.
The same board, with rules close to ours, is played all over India and beyond:
- Pachisi Hindi and Urdu, from pachis, twenty-five, the highest throw of the cowries
- Chaupar, Chausar north India, usually with three long dice
- Dayakattam, Sokkattan Tamil, in Tamil Nadu and Sri Lanka (the Tamil names are also used for other games)
- Pakida Kali Kerala, played at Onam with heavy brass dice called pakida
- Saripat Marathi, in Maharashtra
- Parcheesi the American game made from it, from 1867 (first as Patcheesi)
- Ludo the English game made from it, patented in 1896
History: what we know, and what is only said
Akbar’s game. The surest early record of this board comes from the court of the Mughal emperor Akbar, in the late 1500s. His minister Abul Fazl described the game of chaupar: sixteen pieces, three dice and a board in the shape of a cross. “From times of old,” he wrote, as a historian of Indian games quotes him, “the people of Hindustan have been fond of this game.” At Fatehpur Sikri, Akbar’s city, a courtyard dated to the 1570s has its paving laid out in a great cross. It is usually called the Pachisi Court.
You will often read that Akbar played there with slave girls in coloured dresses as living pawns. The earliest place we have found this written is a picture caption by the English translator of Abul Fazl, in 1873, three hundred years later. Archnet, a library of Islamic buildings, notes that the chroniclers of Akbar’s time do not mention it, and that the cross may never have been used for the game at all. It may be true. It may be a story the guides told.
Older, and from Karnataka. A scholar of Indian games has found something older. About 1131, a book of all kinds of knowledge was written at the court of Someshvara III, the Chalukya king at Kalyana (now Basavakalyan, in Bidar). It is called the Manasollasa. It describes a race game on a board shaped like a cross, called phanjika, played mostly by the women of the court. Its board was different from ours, and it should not be called Pagade. But it is centuries older than any record of Chaupar or Pachisi, and it was written down at a court in Karnataka.
At Hampi and at Mysore. Among the hundreds of game boards cut into the stone of Vijayanagara, a survey found only two of the cross-shaped kind, and a third that was plainly modern. In Karnataka, the same survey says, Pagade is played on two kinds of board. On one, each arm is three squares by eight, with six crossed squares. On the other, each arm is three by seven, with three. Much later, the Mysore king Krishnaraja Wodeyar III, who loved games, made a Pagade for sixteen players: sixteen arms round a ring, 384 squares and 64 pawns. Its rules survive from his court.
The game of the Mahabharata? Many people call Pagade the game that Yudhishthira lost to Shakuni. Kumaravyasa, in his Kannada Bharata of the fifteenth century, turns the dice game into a picture of war. On the battlefield Arjuna tells Duryodhana that Kurukshetra is now the board, the heads of the Kaurava clan are the pieces, and his arrows are the dice. But the dice of the Vedic age were nuts, and the epic describes no board like this one. Rajput painters, for example, drew the epic’s game as the chaupar of their own day. So it is fair to say that the story of the epic and this game have long been told together. It is not fair to say that the Pandavas played on this board.
To the rest of the world. In America, a game called Patcheesi was copyrighted in 1867 and renamed Parcheesi soon after. In England, a simpler form called Ludo was patented in 1896. Ludo came back to India around 1950, and many children now know it first.
In the home. Boards of this kind were sewn on cloth, embroidered, worked in beads, or woven into floor rugs. At Navalgund, near Dharwad, a woven durrie with a Pagade board at its centre is reported to have been part of a bride’s things when she left for her new home. In some homes, a newspaper reports, it comes out in the Deepavali holidays.
What you need
- A board. A cross of four arms, each of three rows of eight squares, round a large centre: 96 squares in all. Some squares are marked with a cross, the ಘಟ್ಟ (Ghatta). Sewn on cloth, worked in beads, or drawn on the floor.
- Two long dice. Four-sided sticks of wood, ivory or brass, with 1, 3, 4 and 6 on their long faces. Some sets have 1, 2, 5 and 6.
- Four pawns for each player. Turned wood in four colours, sometimes shaped like a little beehive: red, green, black and yellow.
- Two or four players. Two sit facing each other; four may play alone or as two pairs of partners, partners facing.
How to play
These are the rules Angana plays as its usual rules. They come from one family in Kanakatte. Other families play differently, and the differences follow in the next section.
1. Throwing the dice
Roll the two long dice. Each die moves a pawn that many squares; or both dice together move one pawn. With a 3 and a 4 you may move one pawn 3 and another 4, or one pawn 7. Both dice of one throw move pawns of the same colour.
2. Where the pawns start
Each player’s four pawns start on the board, in their own arm. One stands on the sixth square and one on the seventh square of the middle row, counted from the centre. The other two stand together on the fifth square of the row on the right.
3. The way home
A pawn goes out along its own middle row, away from the centre, and back along the row on its right. Then it goes round the outer rows of all four arms, anticlockwise, comes back to its own arm, and goes in along its own middle row to the centre. No other player’s pawn ever enters your middle row.
4. Hitting
Land on an opponent’s single pawn, and you hit it. The hit pawn goes off the board. It comes back into its own middle row by a later throw: a die of 3 puts it on the third square. While a pawn of yours is off the board, it must come back before your other pawns move. A hit earns another throw.
5. The Ghattas are not safe
The crossed squares are the Ghattas. In this family’s game they mark the board, but they are not safe squares: a pawn on a Ghatta can be hit like any other. In every other account we have found, the crossed squares are safe. See the variations below.
6. The jodi: two pawns together
Two of your pawns on one square are a jodi. A single pawn cannot hit a jodi, or land on it, though it may jump over it. Only a jodi can hit a jodi. The jodi here is loose: whenever you need to, one pawn of a jodi may move on alone, and two pawns may pair up again. On a double, the two may move together, as far as one die. No square holds more than two pawns, except in your own middle row.
7. No going home until you have hit
None of your pawns may go in along the middle row to the centre until you have hit at least one opponent’s pawn. Until then, pawns that have come round wait at the end of the outer rows.
8. Six and six
Two sixes, ಹನ್ನೆರಡು (hanneradu, twelve), earn another throw. Throw again at once, before moving any pawn. Then use the dice of all your throws, in any order you like.
9. Reaching home
The centre needs the exact count. A pawn on its way in along the middle row is laid on its side, so everyone can see it is going home.
10. Winning, alone or as partners
The first to bring all four pawns home wins. In two teams, partners sit facing each other. A pawn may not land on its partner’s pawn. A hit by either partner opens the way home for both. Partners win together, when all eight pawns are home.
Variations: how other families play
Pagade is played a little differently in nearly every home. Here are the differences met most often. Where Angana lets you play a variation, it says so; you will find these under Rules before a new game.
- Safe Ghattas. In other homes, and in Pachisi as the books describe it, a pawn on a crossed square cannot be hit. Not yet in Angana.
- Dice of 1, 2, 5 and 6. Chaupar dice usually have these faces. A house rule in Angana.
- Going home without a hit. Some families need no hit before going home. Others send a pawn round the board once more instead of letting it wait. Both are house rules in Angana.
- The jodi. In some homes a jodi moves only together, on a double. Some play no jodi rules at all. Both are house rules in Angana.
- A hit pawn need not come back first. A house rule in Angana.
- Extra throws. Some give no extra throw for a hit, or none for six and six. Some give one for any double. Some move first and then throw again, instead of throwing first. All of these are house rules in Angana.
- Cowries instead of dice. Pachisi is played with five, six or seven cowries, and the highest throw counts twenty-five. Pawns start in the centre and come out on a high throw. Not in Angana.
- Three dice. Chaupar, Akbar’s game, uses three long dice. Not in Angana.
- The board. Arms of three by seven, with three crossed squares, are also played in Karnataka; and the number and places of the crossed squares differ from board to board. Angana’s board follows the bead board of one family in Kanakatte.
Words of the game
- ಪಗಡೆ pagade, the game; also a die, and a pawn
- ದಾಳ dala, a die, usually one of a pair
- ಕಾಯಿ kayi, a pawn
- ಘಟ್ಟ ghatta, a crossed square (the dictionary spells it ಗಟ್ಟ)
- ಜೋಡಿ jodi, two pawns of one player together
- ಹೊಡೆ hode, to hit a pawn
- ಹನ್ನೆರಡು hanneradu, twelve: a throw of six and six
- ಚಾಪೆ chape, the reed mat the board is spread on
- ಹಲಗೆ, ಸಾರಿ, ಹಾಸಂಗಿ halage, sari, hasangi: the board, the pieces and the dice, in Kumaravyasa’s verse
- ಪಗಡೆಯಾಡು pagadeyadu, to play Pagade; also, to make a crafty move
A first game: a few tips
- Use the two dice well. One throw can move two pawns or one. Before you touch a pawn, look at both choices.
- Hit early. Until you hit, none of your pawns can go home. A chance to hit is worth more than a few squares.
- Pair up in danger. A jodi cannot be hit by a single pawn. When an opponent is close behind, two pawns together are safer than two apart.
- Look behind you. The two dice can be added, so an opponent up to twelve squares behind can reach you. One, three, four or six behind is the nearest danger: those are the faces of one die.
- Play for your partner. In teams, your partner’s hit opens your way home too. Sometimes the best move is the one that helps the other side of the board.
What the game quietly teaches
The dice decide how far you may go, but you decide which pawn goes. That is the heart of Pagade: choosing well with whatever the dice give you. Irving Finkel of the British Museum put it simply: the brighter you are, the more likely you are to win. Kannada knows this too. The same word, ಪಗಡೆಯಾಡು, means both to play the game and to make a crafty move.
Played as partners, it teaches something more: to think of the one sitting across from you, and to win together or not at all. And like every game of the courtyard, it teaches that the one who is behind can still win, and that a pawn sent off the board is not the end.
Play it in Angana
Angana is an app of the courtyard games, on Android phones and on the web. Its Pagade plays the rules on this page as its usual rules. Every variation marked above as a house rule can be chosen under Rules before a new game. Choose a bead board or a cloth board, on a reed mat or a grey carpet. Play two facing, two with two colours each, four alone, or four in two teams, with family on one phone, or with Gubbi the sparrow and its friends.
Sources
- Abul Fazl, Ain-i-Akbari, vol. 1, translated by H. Blochmann (Calcutta, 1873), A’in 29, “On Amusements”, pp. 297 to 304, and the caption to Plate XVII; Abul Fazl’s words on chaupar as quoted by Brown (next). archive.org
- W. Norman Brown, “The Indian Games of Pachisi, Chaupar, and Chausar”, Expedition 6 (1964), Penn Museum.
- Jacob Schmidt-Madsen, “The Crux of the Cruciform: Retracing the Early History of Chaupar and Pachisi”, Board Game Studies Journal 15 (2021): 29 to 77; and “Gameplay as Foreplay at a Medieval Indian Court”, History of Science in South Asia 10 (2022): 169 to 234.
- Elke Rogersdotter, “What’s Left of Games Are Boards Alone: On Form, Incidence, and Variability of Engraved Game Boards at Vijayanagara (c. AD 1350 to 1565)”, Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology 3 (2015): 457 to 496, especially pp. 478 to 479. academia.edu
- Archnet, “Pachisi Court, Fatehpur Sikri”.
- R. Vasantha, Maharaja’s Games and Puzzles (2006), pp. 34 to 37, as summarised by the Ludii portal: Pagade Kayi Ata.
- Edward Falkener, Games Ancient and Oriental and How to Play Them (London, 1892), on Pachisi, Chausar and Chauput. archive.org
- Stewart Culin, Chess and Playing-Cards (Washington, 1898), on Pachisi and Chausar. archive.org
- Kumaravyasa, Karnata Bharata Kathamanjari, Drona Parva, sandhi 10, verse 49, with a modern commentary: ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತ.
- V. Krishna, Kannada-English dictionary (Alar): ಪಗಡೆ, ದಾಳ, ಹಾಸಂಗಿ, ಸಾರಿ, ಗಟ್ಟ.
- Victoria and Albert Museum, London, games box from the Mysore court, 1825 to 1850; British Museum, beadwork Pachisi board, 1850 to 1900.
- India InCH, “Traditional Board Games of Karnataka”, on the Navalgund durrie.
- Roll the Dice, “How to play Pagade”, on the Ghattas, the jodi, the long dice of 1, 3, 4 and 6, and the names of the doubles.
- Mohit Srivastava, “Towards a Cultural History of Indian Board Games”, Sahapedia, on Rajput paintings of the epic’s game; and Irving Finkel, quoted in “Board and beautiful”, Gulf Times.
- Veejay Sai, “This Deepavali, get down to playing the glorious Indian traditional board games”, The News Minute (2016); Kerala Tourism, “Pakida Kali”; Wikipedia, “Ludo”, after R.C. Bell (1979).