ಎರಡು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಏಳೇಳು ಕುಳಿಗಳಿರುವ ಕೆತ್ತನೆಯ ಮರದ ಮಣೆ. ಡಬ್ಬಿಯಲ್ಲಿ ಹುಣಸೆ ಬೀಜ, ಇಲ್ಲವೇ ತೆಂಗಿನ ಚಿಪ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಕವಡೆಗಳು. ತಂಪಾದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಕುಳಿತ ಇಬ್ಬರು, ಬೀಜಗಳು ಸುತ್ತು ಬರುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಎಣಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಬಿಡುವಿನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸದ್ದಿಲ್ಲದ ಆಟವೇ ಚೆನ್ನಮಣೆ. ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲೂ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಹಲವೆಡೆಯೂ ಇದನ್ನು ಆಡುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿ
ಹೆಸರು ·
ಇತಿಹಾಸ ·
ಏನೇನು ಬೇಕು ·
ಆಡುವುದು ಹೇಗೆ ·
ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಗಳು ·
ಆಟದ ಪದಗಳು ·
ಮೊದಲ ಆಟ ·
ಇದು ಏನನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತದೆ ·
ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಆಡಿ ·
ಆಕರಗಳು
ಹೆಸರು, ಹಾಗೂ ಇದರ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳು
ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಚೆನ್ನಮಣೆ ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ. ಚೆನ್ನೆಮಣೆ ಎಂದೂ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಉಡುಪಿ, ಮಂಗಳೂರು ಸೇರಿದಂತೆ ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಈ ಹೆಸರು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಅಳಿಗುಳಿ ಮಣೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅಳಗುಳಿ ಮಣೆ ಅಥವಾ ಅಳುಗುಣಿ ಮಣೆ ಎಂದೂ ಬರೆಯುವುದುಂಟು. ಕೆಲವರು ಬರೀ ಗುಳಿಮಣೆ ಎಂದಷ್ಟೇ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕನ್ನಡ ನಿಘಂಟಿನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನೆಮಣೆ, ಅಳಿಗುಳಿ, ಗುಳಿಮಣೆ ಮತ್ತು ಅಳುಗುಣಿಮಣೆ ಎಂಬ ಎಲ್ಲ ಪದಗಳಿಗೂ ನಿಘಂಟು ಒಂದೇ ಅರ್ಥ ಕೊಡುತ್ತದೆ: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿಗಳಿದ್ದು, ಕವಡೆ ಅಥವಾ ಹುಣಸೆ ಬೀಜಗಳಿಂದ ಆಡುವ ಮರದ ಮಣೆ.
ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಇದೇ ಮಣೆ, ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಆಟಕ್ಕೆ ತೀರ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಆಟಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿವೆ:
- ಪಲ್ಲಾಂಗುಳಿ (Pallanguzhi) ತಮಿಳು: ತಮಿಳುನಾಡು ಹಾಗೂ ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ
- ವಾಮನ ಗುಂಟಲು (Vamana Guntalu) ತೆಲುಗು: ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಹಾಗೂ ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ
- ಪಲ್ಲಾಂಕುಳಿ, ಕುಳಿಪಾರ (Pallankuzhi, Kuzhipara) ಮಲಯಾಳಂ: ಕೇರಳದಲ್ಲಿ
- ಸಾತ್ಕೋಲಿ (Satkoli) ಮರಾಠಿ: ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ
ಇನ್ನೂ ದೂರ ಹೋದರೆ, ಮಲೇಶಿಯಾದ ಕೊಂಗ್ಕಾಕ್ (Congkak), ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್‌ನ ಸುಂಗ್ಕಾ (Sungka) ಮುಂತಾದವು ಇದರ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧಿಗಳು. ಆಫ್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾದ ಅನೇಕ ಆಟಗಳನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮಂಕಾಲ (mancala) ಕುಟುಂಬದ ಆಟಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕುಳಿಗಳಿಗೆ ಬೀಜ ಹಂಚುತ್ತಾ ಆಡುವ ಆಟಗಳಿವು.
ಒಂದೇ ಹೆಸರಿದ್ದರೂ ನಿಯಮಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಒಂದೇ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ, ಅಷ್ಟೇ ಏಕೆ ಮನೆ ಮನೆಗೂ ಆಡುವ ರೀತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇದು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಿರುವ ಒಂದೇ ಆಟ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮಣೆಯ ಮೇಲೆ ಆಡುವ ಆಟಗಳ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬ ಎನ್ನುವುದೇ ಸರಿ.
ಈ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವೇನು? ಇಲ್ಲಿ ಮಣೆ ಎಂದರೆ ಮರದ ಮಣೆ ಅಥವಾ ಹಲಗೆ. ಇದು ‘ಮನೆ’ ಅಲ್ಲ. ಆದರೂ ಹಲವರು ‘ಮನೆ’ ಎಂದೇ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಮಣೆಯ ಕುಳಿಗಳಿಗೂ ‘ಮನೆ’ ಎನ್ನುವುದುಂಟು. ಗುಳಿ ಎಂದರೆ ಕುಳಿ. ಆದರೆ ಅಳಿ ಎಂದರೆ ಏನು ಎಂಬುದು ನಮಗೆ ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ. ಚೆನ್ನೆ ಪದದ ಮೂಲ ಹುಡುಕುವುದು ಇನ್ನೂ ಕಷ್ಟ. ನಿಘಂಟುಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನೆ ಎಂದರೆ ಆಟದ ಹೆಸರು ಎಂದಷ್ಟೇ ಇದೆ. ತುಳುವಿನಲ್ಲಿ ಈ ಬೀಜಗಳಿಗೆ ‘ಚೆನ್ನೆದ ಕಾಯಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಲೇಖಕರು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. ತುಳು ಜಾನಪದ ವಿದ್ವಾಂಸರೊಬ್ಬರು ‘ಚೆನ್ನೆ’ ಎಂದರೆ ‘ಸುಂದರ’ ಎಂದರ್ಥ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಮರದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಈ ಮಣೆಗೆ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತೂ ನಿಮಗೆ ಓದಲು ಸಿಗಬಹುದು; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಆಧಾರ ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ.
ಇತಿಹಾಸ: ನಮಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವುದು, ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಹೇಳಿಕೆಗಳು
ಹಂಪಿಯ ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಕಂಡ ಕುಳಿಗಳು. ಹದಿನಾಲ್ಕರಿಂದ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮಹಾನಗರ ವಿಜಯನಗರದ ನೆಲ ಮತ್ತು ಜಗುಲಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕೊರೆದಿದ್ದ ಆಟದ ಮಣೆಗಳಲ್ಲಿ 576 ಮಣೆಗಳನ್ನು ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆ ವಿಂಗಡಿಸಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 52 ಕುಳಿಗಳ ಮಣೆಗಳು: ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು ಹನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ ಒಂದು. ನಮ್ಮ ಮಣೆಯಂತೆಯೇ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಏಳೇಳು ಕುಳಿಗಳಿರುವುದು ಇವುಗಳ ಮೂಲ ರೂಪ. ಕೆಲವಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕಡೆ ಅಥವಾ ಎರಡೂ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂಗ್ರಹದ ಕುಳಿಗಳಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿನ ಬಹುತೇಕ ಮಣೆಗಳು ಆ ನಗರದಷ್ಟೇ ಹಳೆಯವು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಈ ಕುಳಿಮಣೆಗಳು ಇಂತಿಷ್ಟೇ ಕಾಲದವು ಎಂದು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಸೋಮನಾಥಪುರದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ಹಾಗೂ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಎರಡು ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲೂ ಇಂಥ ಕುಳಿಗಳ ಸಾಲುಗಳು ಇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ.
ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ. ಹಳೆಯ ಕನ್ನಡ, ತೆಲುಗು ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಆಟದ ಪ್ರಸ್ತಾಪ ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಮರಾಠಿ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೂ ಇದು ಯಾವುದರಲ್ಲೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದು ತುಳುನಾಡಿನ ಮೌಖಿಕ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಸಿರಿ ಪಾಡ್ದನದಲ್ಲಿ ಅವಳಿ ಸಹೋದರಿಯರಾದ ಅಬ್ಬಗ ಮತ್ತು ದಾರಗರ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಚೆನ್ನಮಣೆ ಆಡುವಾಗ ಅವರ ನಡುವೆ ಜಗಳವಾಗಿ, ಇಬ್ಬರ ಬದುಕೂ ದುರಂತದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಲೇಖಕರು 1909ರಲ್ಲಿ ಸಿಲೋನಿನಲ್ಲೂ (ಇಂದಿನ ಶ್ರೀಲಂಕಾ), 1928ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲೂ ಈ ಆಟದ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದರು. 1986 ಮತ್ತು 1987ರಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ವಿದ್ವಾಂಸ ಪೀಟರ್ ಕ್ಲಾಸ್ (Peter Claus) ತುಳುನಾಡಿನ ಚೆನ್ನಮಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಎರಡು ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು: ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಆಡುವ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಅದರ ಮಹತ್ವ ಏನಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ವಿವರಿಸಿದರು.
ಈ ಆಟ ಎಷ್ಟು ಹಳೆಯದು? ಇದು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಆಟ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಆಟ, ಈಜಿಪ್ಟಿನ ಪಿರಮಿಡ್‌ಗಳಲ್ಲೂ ಇಂಥ ಕುಳಿಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ ಎಂದೆಲ್ಲ ಬರೆದಿರುವುದು ಕಾಣಸಿಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಇಂಥ ಆಟಗಳ ಇತಿಹಾಸ ತಜ್ಞರಾದ ಅಲೆಕ್ಸ್ ಡಿ ವೂಗ್ಟ್ (Alex de Voogt), ಇವುಗಳ ಇತಿಹಾಸ ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಬಟ್ಟಲಿನಾಕಾರದ ಕುಳಿಗಳೆಲ್ಲವೂ ಆಟದ ಮಣೆಗಳೇ ಆಗಿರಬೇಕಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಇರುವಷ್ಟನ್ನೇ ಹೇಳುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು: ಹಂಪಿಯ ಕಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರೆದ ಕುಳಿಮಣೆಗಳು, ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಬರಹವಿಲ್ಲದೆ ಬರೀ ಆಟದ ಮೂಲಕವೇ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಂದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ತಲೆಮಾರಿನಿಂದ ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಉಳಿದುಬಂದಿರುವ ಆಟವಿದು.
ಸೀತೆ ಆಟ. ಇದೇ ಮಣೆಯ ಮೇಲೆ ಒಬ್ಬರೇ ಆಡುವ ಆಟವೂ ಒಂದಿದೆ; ಅದಕ್ಕೆ ಸೀತೆ ಆಟ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೆರೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಕಾಲ ಕಳೆಯಲು ಸೀತೆ ಈ ಆಟ ಆಡುತ್ತಿದ್ದಳು ಎಂದು ಹೇಳುವುದುಂಟು. ಆದರೆ ರಾಮಾಯಣದ ಯಾವ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿರುವುದು ನಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಕಥೆಯಿದು; ಕೇವಲ ಕಥೆಯಷ್ಟೇ ಇರಬಹುದು.
ಯಾರು ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಯಾವಾಗ ಆಡುತ್ತಿದ್ದರು? ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಈ ಆಟದ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದವರಿಗೆ ಕಂಡ ಒಂದು ವಿಷಯವೆಂದರೆ, ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿದ್ದವರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು, ಅವರ ಸುತ್ತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಕ್ಕಳು. ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಜಡಿಮಳೆಯ ಆಟಿ ತಿಂಗಳ ಆಟ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಆಟಿ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಕಹಿಯಾದ ಹಾಲೆ ಕಷಾಯ ಕುಡಿದ ಮೇಲೆ ಮಣೆಯನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು, ಕೃಷ್ಣಾಷ್ಟಮಿಯ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿಡುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇಬ್ಬರು ಅಕ್ಕ-ತಂಗಿಯರು ಅಥವಾ ಗಂಡ-ಹೆಂಡತಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇದನ್ನು ಆಡಬಾರದು, ಜಗಳವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದುಂಟು. ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಶಿವರಾತ್ರಿ ಅಥವಾ ವೈಕುಂಠ ಏಕಾದಶಿಯ ಜಾಗರಣೆಯ ರಾತ್ರಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಇದನ್ನು ಆಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದೂ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ರಾತ್ರಿ ಆಡಲೇಬಾರದು ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮನೆಯಿಂದ ಮನೆಗೆ ಇಂಥ ಆಚರಣೆಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ.
ಆಟಕ್ಕೆ ಏನೇನು ಬೇಕು?
- ಒಂದು ಮಣೆ. ಏಳೇಳು ಕುಳಿಗಳ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳು. ಇವುಗಳನ್ನು ಮರದಲ್ಲಿ ಕೊರೆದಿರುತ್ತಾರೆ, ಹಿತ್ತಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ದಿರುತ್ತಾರೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಕಲ್ಲಿನ ನೆಲದಲ್ಲೇ ಕೊರೆದಿರುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ಮಣೆಗಳು ಮೀನಿನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಂತೆ ಮಡಚುತ್ತವೆ. ಆಟಗಾರರು ಗೆದ್ದ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಡಲು ಎರಡೂ ಬದಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಕುಳಿ ಇರುವುದೂ ಉಂಟು.
- ಎಪ್ಪತ್ತು ಬೀಜಗಳು. ಹುಣಸೆ ಬೀಜ, ಕವಡೆ, ಕೆಂಪು ಗುಲಗಂಜಿ, ಹೊಂಗೆ ಬೀಜ ಅಥವಾ ಸಣ್ಣ ಬೆಣಚುಕಲ್ಲುಗಳು: ಸಣ್ಣದಾಗಿದ್ದು, ಕುಳಿಗೆ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹಾಕಲು ಸುಲಭವಾದ, ಬೇಗ ಎಣಿಸಬಹುದಾದ ಯಾವುದಾದರೂ ಆಗಬಹುದು.
- ಇಬ್ಬರು ಆಟಗಾರರು. ಮಣೆಯ ಎರಡೂ ಬದಿಗೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
ಆಡುವುದು ಹೇಗೆ?
ಆಂಗಣವು ಆಡುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮಗಳು ಇವು. ಇವು ಕಣಕಟ್ಟೆಯ ಒಂದು ಮನೆಯ ನಿಯಮಗಳು. ಇತರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಡುವ ರೀತಿಗಳು ಬೇರೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳ ವಿವರ ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ.
1. ಬೀಜ ಹಂಚುವುದು
ಆಟ ಶುರುವಾಗುವಾಗ ಪ್ರತಿ ಕುಳಿಯಲ್ಲೂ ಐದೈದು ಬೀಜಗಳಿರುತ್ತವೆ. ನಿಮ್ಮ ಸರದಿ ಬಂದಾಗ, ನಿಮ್ಮ ಸಾಲಿನ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಕುಳಿಯ ಎಲ್ಲ ಬೀಜಗಳನ್ನೂ ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಿ. ಮುಂದಿನ ಕುಳಿಗಳಿಗೆ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಬೀಜ ಹಾಕುತ್ತಾ ಸಾಗಿ. ಮಣೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿ ಸಾಗಬೇಕು, ಎದುರಾಳಿಯ ಕುಳಿಗಳಿಗೂ ಬೀಜ ಹಂಚಬೇಕು.
2. ಆಟ ಮುಂದುವರಿಯುವುದು
ಕೈಯ ಕೊನೆಯ ಬೀಜ ಬಿದ್ದಾಗ, ಮುಂದಿನ ಕುಳಿಯನ್ನು ನೋಡಿ. ಅದರಲ್ಲಿ ಬೀಜಗಳಿದ್ದರೆ, ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅದೇ ರೀತಿ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹಂಚುತ್ತಾ ಮುಂದುವರಿಯಿರಿ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಸರದಿಯಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸುತ್ತು ಮಣೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಿ ಬರಬಹುದು.
3. ಬೀಜಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು
ಮುಂದಿನ ಕುಳಿ ಖಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದರ ಮುಂದಿನ ಕುಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಬೀಜಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅದರ ಎದುರಿಗೆ ಮಣೆಯ ಆಚೆ ಬದಿಯಿರುವ ಕುಳಿಯ ಬೀಜಗಳನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ. ಅವುಗಳನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿ: ಅವು ನಿಮ್ಮವು. ಇಷ್ಟಕ್ಕೇ ನಿಮ್ಮ ಸರದಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
4. ಸಾಲಾಗಿ ಎರಡು ಖಾಲಿ ಕುಳಿಗಳು
ಮುಂದಿನ ಕುಳಿಯೂ ಖಾಲಿಯಿದ್ದು, ಅದರ ಆಚೆಯ ಕುಳಿಯೂ ಖಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ನಿಮಗೆ ಯಾವ ಬೀಜವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ಸರದಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
5. ಕರು: ಕುಳಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಬೀಜಗಳು
ಬೀಜ ಹಂಚುತ್ತಿರುವಾಗ, ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಕುಳಿಯಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಬೀಜಗಳು ಬಂದು ಸೇರಿದರೆ ಅದು ಕರು. ಎದುರಾಳಿ ಬೀಜ ಹಂಚುತ್ತಿರುವ ನಡುವೆಯೇ ಇದು ಆದರೂ, ಆ ಕುಳಿ ಯಾರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿದೆಯೋ ಆ ಆಟಗಾರನಿಗೇ ಆ ಕರು ಸೇರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು: ಮತ್ತೊಂದು ಬೀಜ ಆ ಕುಳಿಗೆ ಬೀಳುವ ಮುನ್ನ, ಯಾರಾದರೂ ಆ ಕುಳಿಯನ್ನು ಎತ್ತುವ ಮುನ್ನ, ಅಥವಾ ಆ ಸರದಿ ಮುಗಿಯುವ ಮುನ್ನವೇ ಎತ್ತಬೇಕು. ಎತ್ತಲು ಮರೆತರೆ ಕರು ಕುಳಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ.
6. ಸುತ್ತು ಮುಗಿಯುವುದು
ನಿಮ್ಮ ಸರದಿ ಬಂದಾಗ ನಿಮ್ಮ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹಂಚಲು ಬೀಜವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಆ ಸುತ್ತು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಆಯಾ ಆಟಗಾರರು ತಮ್ಮ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ಬೀಜಗಳನ್ನು ತಾವೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಗೆದ್ದ ಬೀಜಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
7. ಮುಂದಿನ ಸುತ್ತು, ಮತ್ತು ಮುಚ್ಚಿದ ಕುಳಿಗಳು
ಮುಂದಿನ ಸುತ್ತಿಗೆ, ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಬೀಜಗಳಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಾಲಿನ ಕುಳಿಗಳಿಗೆ ಐದೈದು ಬೀಜಗಳನ್ನು ತುಂಬಬೇಕು. ಒಬ್ಬ ಆಟಗಾರನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಏಳು ಕುಳಿಗಳನ್ನೂ ತುಂಬಲು ಆಗದಿರುವುದುಂಟು. ಆಗ ಆ ಆಟಗಾರ ಎಷ್ಟು ಕುಳಿ ತುಂಬಬಲ್ಲನೋ ಅಷ್ಟೇ ಕುಳಿಗಳನ್ನು ಇಬ್ಬರೂ ಪರಸ್ಪರ ಎದುರಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಆಡುತ್ತಾರೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಬದಿಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಎರಡೂ ಬದಿಯ ಉಳಿದ ಕುಳಿಗಳು ಆ ಸುತ್ತಿಗೆ ಮುಚ್ಚಿದ ಕುಳಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಬೀಜ ಹಂಚುವಾಗ ಅವುಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗಬೇಕು. ಹಿಂದಿನ ಸುತ್ತನ್ನು ಮೊದಲು ಶುರು ಮಾಡದಿದ್ದವರು ಈ ಸುತ್ತನ್ನು ಶುರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
8. ಗೆಲುವು
ಹೀಗೆ ಒಂದಾದ ಮೇಲೊಂದು ಸುತ್ತು ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಒಂದು ಕುಳಿಗೂ ಐದು ಬೀಜ ಹಾಕಲು ಆಗದ ಆಟಗಾರ ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತು ಸುತ್ತುಗಳಾದರೂ ಆಟ ಮುಗಿಯದಿದ್ದರೆ, ಯಾರ ಬಳಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೀಜಗಳಿವೆಯೋ ಅವರೇ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ.
ಆಟದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕ್ರಮಗಳು: ಇತರರು ಹೇಗೆ ಆಡುತ್ತಾರೆ
ಆಂಗಣದ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಇದರಷ್ಟು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಆಡುವ ಆಟ ಇನ್ನೊಂದಿಲ್ಲ. ತುಳುನಾಡಿನ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದ ಲೇಖಕರೊಬ್ಬರು ಈ ಮಣೆಯಲ್ಲೇ ನಲವತ್ತು ಬಗೆಯ ಆಟಗಳಿವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕೆಲವು ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಆಡಲು ಅವಕಾಶವಿದ್ದರೆ ಅಲ್ಲೇ ಹೇಳಿದ್ದೇವೆ; ಹೊಸ ಆಟ ಶುರು ಮಾಡುವ ಮುನ್ನ ನಿಯಮಗಳು ಮೆನುವಿನಲ್ಲಿ ಇವು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.
- ಕುಳಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಆರು ಬೀಜಗಳು. ತುಳುನಾಡಿನ ಹಲವು ಬರಹಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಕುಳಿಗೆ ನಾಲ್ಕರಂತೆ, ಒಟ್ಟು ಐವತ್ತಾರು ಬೀಜಗಳಿಂದ ಆಟ ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ತಮಿಳಿನ ಪಲ್ಲಾಂಗುಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆರಾರರಂತೆ ಶುರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇವೆರಡೂ ಮನೆಯ ನಿಯಮಗಳು.
- ಒಂದೇ ಕುಳಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಬರಹಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಖಾಲಿ ಕುಳಿಯ ಮುಂದಿನ ಕುಳಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಎದುರಿನ ಕುಳಿ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಮನೆಯ ನಿಯಮ.
- ಕರು ಯಾರಿಗೆ ಸೇರಬೇಕು? ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಬೀಜಗಳು ಕುಳಿಯ ಒಡೆಯನಿಗಲ್ಲ, ಆ ಬೀಜವನ್ನು ಹಂಚಿದವನಿಗೇ ಸೇರುತ್ತವೆ. ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಪಶು (ಹಸು) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರುವಿನ ನಿಯಮವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇವೆರಡೂ ಮನೆಯ ನಿಯಮಗಳು.
- ಯಾರಿಗೆ ಎಷ್ಟು ಸಾಧ್ಯವೋ ಅಷ್ಟೇ ಕುಳಿ. ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ, ಮುಂದಿನ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೀಜವುಳ್ಳವರು ಎಲ್ಲ ಏಳು ಕುಳಿಗಳನ್ನೂ ತುಂಬುತ್ತಾರೆ, ಕಡಿಮೆ ಬಿದ್ದವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಮುಚ್ಚಿದ ಕುಳಿಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಮನೆಯ ನಿಯಮ.
- ಸಣ್ಣ ಆಟ. ಕೇವಲ ಒಂದು ಸುತ್ತು, ಇಲ್ಲವೇ ಮೊದಲೇ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದಷ್ಟು ಸುತ್ತುಗಳನ್ನು ಆಡಿ, ಹೆಚ್ಚು ಬೀಜ ಯಾರ ಬಳಿ ಇದೆಯೋ ಅವರೇ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದು ಮನೆಯ ನಿಯಮ: ಒಂದು, ಮೂರು, ಐದು ಅಥವಾ ಏಳು ಸುತ್ತುಗಳು.
- ಹಳೆಯ ತುಳು ಆಟ. ಪೀಟರ್ ಕ್ಲಾಸ್ (Peter Claus) ದಾಖಲಿಸಿದ ಚೆನ್ನೆ ಆಟ ಕುಳಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಬೀಜಗಳಿಂದ ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬೀಜಗಳ ಕುಳಿಗಳಿಗೆ ಬೇರೆಯೇ ನಿಯಮಗಳಿವೆ. ಅವರದೇ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಓದಲು ನಮಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಲ್ಲ. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಹೀಗಿಲ್ಲ.
- ಯಾವ ಕಡೆಗಾದರೂ ಸುತ್ತಬಹುದು. ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿಯೋ ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣವಾಗಿಯೋ ಹಂಚಬಹುದು. ಮೊದಲ ಸರದಿಯಲ್ಲೇ ಬೀಜ ಗೆದ್ದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಸರದಿ ಕೊಡುವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಉಂಟು. ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಹೀಗಿಲ್ಲ.
- ಒಬ್ಬರಿಗೆ ಮತ್ತು ಮೂವರಿಗೆ ಆಟ. ಒಬ್ಬರೇ ಆಡುವ ಸೀತೆ ಆಟ; ಹಾಗೆಯೇ ಅರಸ, ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಒಕ್ಕಲು ಎಂಬ ಮೂವರು ಆಡುವ ಅರಸು ಆಟ. ಇದು ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಬಂದಿಲ್ಲ.
ಆಟದ ಪದಗಳು
- ಚೆನ್ನೆಮಣೆ, ಅಳಿಗುಳಿ ಮಣೆ ಆಟ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಣೆ
- ಮಣೆ ಆಟವಾಡುವ ಹಲಗೆ; ಮೂಲತಃ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕೂರಲು ಬಳಸುವ ಮರದ ಮಣೆ
- ಕುಳಿ, ಗುಳಿ ಮಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೊರೆದಿರುವ ತಗ್ಗು
- ಬೀಜ, ಹುಣಸೆ ಬೀಜ ಆಟಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ಬೀಜ; ಹುಣಸೆ ಹಣ್ಣಿನ ಬೀಜ
- ಕವಡೆ ಬೀಜಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಆಡುವ ಕಡಲ ಚಿಪ್ಪು
- ಗುಲಗಂಜಿ ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದ ಪುಟ್ಟ ಗಿಡದ ಬೀಜ
- ಹಂಚು, ಬಿತ್ತು ಬೀಜಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಕುಳಿಗಳಿಗೆ ಹಾಕುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು (ಆಂಗಣ ಆ್ಯಪ್ ‘ಹಂಚು’ ಎಂಬ ಪದ ಬಳಸುತ್ತದೆ)
- ಕರು ಯಾವುದೇ ಕುಳಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಬೀಜಗಳಾದಾಗ, ಆ ಕುಳಿಯ ಸಾಲಿನವರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ನಾಲ್ಕು ಬೀಜ
- ಸುತ್ತು ಆಟದ ಒಂದು ಸುತ್ತು
- ಮುಚ್ಚಿದ ಕುಳಿ ಆ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಆಟಕ್ಕೆ ಸಿಗದಂತೆ ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟ ಕುಳಿ (ಆಂಗಣದ ಪದ; ಒಬ್ಬ ಲೇಖಕರು ಇದನ್ನು ಪಿಗ್ಗಿ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ)
- ಸೀತೆ ಆಟ ಒಬ್ಬರೇ ಆಡುವ ಆಟ
ಮೊದಲ ಆಟ: ಕೆಲವು ಸುಳಿವುಗಳು
- ಕೈಯಿಡುವ ಮುನ್ನವೇ ಎಣಿಸಿ. ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಕುಳಿಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮುನ್ನ, ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಕೊನೆಯ ಬೀಜ ಎಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಅದರ ಮುಂದಿನ ಕುಳಿಯಲ್ಲಿ ಏನಿದೆ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿ.
- ಖಾಲಿ ಕುಳಿಯ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣಿರಲಿ. ಖಾಲಿ ಕುಳಿಯ ಆಚೆಗೆ ಬೀಜಗಳಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ನಿಮಗೆ ಬೀಜ ದಕ್ಕುವುದು. ನಿಮ್ಮ ಹಂಚುವಿಕೆ ಆ ಖಾಲಿ ಜಾಗಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ಕುಳಿ ಮೊದಲೇ ಮುಗಿಯುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಿ.
- ಎದುರಾಳಿಯ ಸಾಲನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ. ಬೀಜ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಖಾಲಿ ಕುಳಿಯ ಮುಂದಿನ ಕುಳಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅದರ ಎದುರಿನ ಕುಳಿಯ ಬೀಜಗಳೂ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಇವೆರಡರಲ್ಲೊಂದು ಕಡೆ ತುಂಬಿದ ಕುಳಿಯಿದ್ದರೆ, ಆ ಖಾಲಿ ಜಾಗಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ ಹಂಚಿ ಮುಗಿಸಿದವರಿಗೆ ಅದು ಕೈತುಂಬಾ ಸಿಗುವ ಲಾಭ.
- ಮೂರು ಬೀಜಗಳ ಕುಳಿಯ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣಿಡಿ. ಮೂರು ಬೀಜಗಳಿದ್ದ ಕುಳಿಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಬೀಜ ಬಿದ್ದರೆ ಅದು ಕರು ಆಗುತ್ತದೆ. ಆ ಕುಳಿ ಯಾರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರವಿರಲಿ.
- ಮುಂದಿನ ಸುತ್ತಿನ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಿ. ಈಗ ನೀವು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಬೀಜಗಳಿಂದಲೇ ಮುಂದಿನ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಕುಳಿಗಳನ್ನು ತುಂಬಬೇಕು. ಸುತ್ತಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಒಂದೇ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಹಿಡಿ ಬೀಜ ಇಡೀ ಆಟದ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಿಸಬಹುದು.
ಆಟವು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಕಲಿಸುವ ಪಾಠಗಳು
ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಮಣೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದ ಶಿಕ್ಷಕರು ಒಂದು ಮಾತು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ: ಮಕ್ಕಳು ಇದರಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುವುದನ್ನು ಕಲಿಯುತ್ತಾರೆ, ಜೊತೆಗೆ ಮುಂದಾಲೋಚನೆಯನ್ನೂ ಮೈಗೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ನಾನು ಈ ಕುಳಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿದರೆ, ಕೊನೆಯ ಬೀಜ ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ? ಕೃಷ್ಣಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಆಟವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ ತಮಿಳು ವಿದ್ವಾಂಸರೊಬ್ಬರು ಇದರಲ್ಲಿ ಮನೆಯನ್ನು ಜತನದಿಂದ ನಡೆಸುವ ಜಾಣ್ಮೆಯನ್ನೂ, ಸೋತ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುವುದನ್ನೂ ಕಂಡರು. ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಕರು ಗಮನಿಸಿದ್ದು: ಕೂಡಿಟ್ಟ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹಂಚಲೇಬೇಕು, ಹಾಗಾಗಿ ದುರಾಸೆ ಇಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
ಸುತ್ತುಗಳೂ ಅಷ್ಟೇ, ಒಂದು ಪಾಠ ಕಲಿಸುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸೋತವರು ಮುಂದಿನ ಸುತ್ತನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಕುಳಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡದ್ದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಗೆದ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಕುಳಿ ತುಂಬುವಷ್ಟು ಬೀಜಗಳಿದ್ದರೂ, ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿದುಹೋಯಿತು ಎಂದಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಈ ಆಟಕ್ಕೆ ಇಬ್ಬರು ಬೇಕು, ಹತ್ತಿರ ಕೂರಬೇಕು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಮಯವಿರಬೇಕು.
ಆಂಗಣದಲ್ಲಿ ಆಡಿ
ಆಂಗಣ ಎನ್ನುವುದು ಅಂಗಳದ ಆಟಗಳ ಒಂದು ಆ್ಯಪ್. ಇದು ಆಂಡ್ರಾಯ್ಡ್ ಫೋನಿನಲ್ಲೂ ವೆಬ್‌ನಲ್ಲೂ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಈ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮಗಳಂತೆಯೇ ಆಂಗಣದ ಚೆನ್ನಮಣೆಯೂ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಮನೆಯ ನಿಯಮಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಹೊಸ ಆಟ ಶುರು ಮಾಡುವ ಮುನ್ನ ನಿಯಮಗಳು ಮೆನುವಿನಲ್ಲಿ ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಕೆತ್ತನೆಯ ಮಣೆಯಲ್ಲೋ, ಮಡಚುವ ಮಣೆಯಲ್ಲೋ, ಹುಣಸೆ ಬೀಜ ಅಥವಾ ಕವಡೆಗಳನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹಂಚುತ್ತಾ ಆಡಬಹುದು. ಕರು ಆದಾಗ ಪುಟ್ಟ ಕರುವೊಂದು ಅಂಬಾ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತದೆ; ತಕ್ಷಣ ಅದರ ಮೇಲೆ ಮುಟ್ಟಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಿ. ಫೋನನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು ಇಬ್ಬರು ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಕೂತು ಆಡಬಹುದು, ಅಥವಾ ಗುಬ್ಬಿಯ ಜೊತೆಯೂ ಆಡಬಹುದು.
ಆಕರಗಳು
- Elke Rogersdotter, “What’s Left of Games Are Boards Alone: On Form, Incidence, and Variability of Engraved Game Boards at Vijayanagara (c. AD 1350 to 1565)”, Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology 3 (2015): 457 to 496, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪುಟ 481 ರಿಂದ 486. academia.edu
- Peter J. Claus, “Playing Cenne: The Meanings of a Folk Game”, in S.H. Blackburn and A.K. Ramanujan (eds.), Another Harmony: New Essays on the Folklore of India (Berkeley, 1986), pp. 265 to 293; and “Cenne (Mancala) in Tuluva Myth and Cult”, in Indian Folklore II (Mysore, 1987). ನಮಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ; Mancala World ಮತ್ತು Project Khēḷiya ಮೂಲಕ ತಿಳಿದದ್ದು.
- H. Durai, “Pallanguli: A South Indian Game”, Man 28 (1928), Ludii ಪೋರ್ಟಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದಂತೆ: Pallankuli.
- Mancala World: Ali Guli Mane, Pallankuzhi (ಇದು H. Parker ಅವರ Ancient Ceylon, 1909 ಕೃತಿಯನ್ನು ಹೆಸರಿಸುತ್ತದೆ) ಮತ್ತು Seethaipandi, ಸೀತೆ ಆಟದ ಬಗ್ಗೆ.
- Alex de Voogt, “Misconceptions in the History of Mancala Games: Antiquity and Ubiquity”, Board Game Studies Journal 15 (2021): 1 to 12; and “Philippine Sungka and Cultural Contact in Southeast Asia”, Asian Ethnology 69 (2010): 333 to 342.
- INSTUCEN Trust (R.G. Raghavan and others), “Project Khēḷiya: Mapping India’s Heritage Games”, in Playing with the Past (Mumbai, 2020). academia.edu
- M. Aathmalingam, “கிருஷ்ணகிரி வட்டாரத்தில் பல்லாங்குழி விளையாட்டு”, International Research Journal of Tamil 4 (2022): 353 to 358.
- V. Krishna, Kannada-English dictionary (Alar): ಚೆನ್ನೆಮಣೆ, ಅಳಿಗುಳಿ, ಗುಳಿಮಣೆ, ಅಳುಗುಣಿಮಣೆ, ಮಣೆ, ಚೆನ್ನೆ.
- Penn Museum, Philadelphia: pallanguzhi boards of brass (2015-22-141) and of wood, two of them fish-shaped, one from Kerala (2015-22-143, 2015-22-144).
- Prashant Shetty, “Chennemane: an interesting indoor game of Tulunadu”, Mangalore Heritage (2021).
- Tanushree S.N., “ಅಳುಗುಳಿ ಮಣೆ ಒಂದು ಕಿರು ಪರಿಚಯ”, Roll the Dice (2023), ಕರು ಬಗ್ಗೆ.
- Jayasree S. and R. Ramanujam, ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲಾಂಗುಳಿ ಬಗ್ಗೆ, Teacher Plus; and Kamala Anil Kumar, “Tamarind Seeds and Little Children”, Journal of the Krishnamurti Schools 2 (1998).
- Wikipedia, “Epic of Siri”, Lauri Honko ಅವರ Textualising the Siri Epic (Helsinki, 1998) ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ; ಮತ್ತು ತುಳು ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾದ ಚೆನ್ನೆಮಣೆ ಪುಟ.
- Rashmi Pratap, “Meet India’s ancient board game hunters”, 30 Stades (2020), ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಸೋಮನಾಥಪುರದ ಕುರಿತು.
- Amar Chitra Katha, “The Ancient Game of Pallanguli” (2021), ಶಿವರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ವೈಕುಂಠ ಏಕಾದಶಿಯ ಕುರಿತು; Indianetzone, “Pallankuzhi”, ರಾತ್ರಿ ಆಡಬಾರದು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ.
A carved wooden board with fourteen pits, in two rows of seven. A tin of tamarind seeds, or a coconut shell full of cowries. Two people sitting on the cool floor, one on each side, counting under their breath as the seeds go round. That is Chennemane, the quiet game of the long afternoon, played in Tulu Nadu and across South India.
On this page
The name ·
History ·
What you need ·
How to play ·
Variations ·
Words of the game ·
A first game ·
What it teaches ·
Play it in Angana ·
Sources
The name, and its many other names
In Kannada it is ಚೆನ್ನಮಣೆ, Chennemane. It is also written ಚೆನ್ನೆಮಣೆ, Chenne Mane or Channe Mane, and it is best known in Tulu Nadu, around Udupi and Mangaluru. Elsewhere in Karnataka it is ಅಳಿಗುಳಿ ಮಣೆ, Ali Guli Mane, also written ಅಳಗುಳಿ ಮಣೆ or ಅಳುಗುಣಿ ಮಣೆ, and sometimes just ಗುಳಿಮಣೆ. A Kannada dictionary gives ಚೆನ್ನೆಮಣೆ, ಅಳಿಗುಳಿ, ಗುಳಿಮಣೆ and ಅಳುಗುಣಿಮಣೆ for the same kind of board: a wooden board with two rows of hollows, played with cowries or tamarind seeds.
Across South India the same board, and games very close to ours, go by other names:
- Pallanguzhi Tamil, in Tamil Nadu and in the north of Sri Lanka
- Vamana Guntalu Telugu, in Andhra Pradesh and Telangana
- Pallankuzhi, Kuzhipara Malayalam, in Kerala
- Satkoli Marathi, in Maharashtra
Further away it has cousins: Congkak in Malaysia, Sungka in the Philippines, and a great many games of Africa and Asia that scholars together call mancala, the games of sowing seeds in pits.
The same name does not always mean the same rules. Each region, and often each house, plays the board its own way. So it is better to call these a family of games, played on one kind of board, than one game with many names.
What do the words mean? Mane here is ಮಣೆ, a board or a low wooden plank. It is not ಮನೆ, a house. Many people still write ಮನೆ, and the pits are often called houses. Guli is a pit. What ali means here, we have not found. Chenne is harder too. The dictionary gives ಚೆನ್ನೆ as the name of the game itself. Writers say that in Tulu the seeds are called ಚೆನ್ನೆದ ಕಾಯಿ, and a scholar of Tulu folklore is reported to read chenne as “beautiful”. You may read that the board is named after a tree; we found nothing to support that.
History: what we know, and what is only said
Cut in stone at Hampi. In the ruins of Vijayanagara, the great city of the fourteenth to sixteenth centuries, a survey of the game boards cut into floors and platforms sorted 576 of them. Fifty-two were boards of pits: about one board in every eleven. Their basic layout is two rows of seven pits, like ours. Some had a larger store at one end or both. Most boards there are thought to be as old as the city. These pit boards have not been dated on their own. Rows of pits are also reported in old temples at Srirangapatna and Somanathapura, and at two temples in Maharashtra.
In songs and books. We have not found the game in the old books of Kannada, Telugu or Sanskrit, and a study of Marathi books found it in none of them. It lives instead in the oral songs of Tulu Nadu. The paddana of Siri tells of the twin sisters Abbaga and Daraga, who quarrelled over a game of Chennemane, with a sad end for both. English writers described the game in Ceylon in 1909, and in South India in 1928. In 1986 and 1987 the folklorist Peter Claus published two studies of Chennemane in Tulu Nadu: how it was played, and what it meant to the families who played it.
How old is it? You will read that these games are ten thousand years old, or the oldest games in the world, or that pits for them were found in the pyramids of Egypt. Alex de Voogt, a specialist in the history of these games, writes that their age goes back hundreds of years, not yet thousands. Rows of cup-shaped holes in rock are not always game boards. Again, it is better to say what can be shown: boards of pits cut at Hampi, and a game passed down in many homes, mostly by women, by playing rather than by writing.
Sita’s game. There is also a game for one person on the same board, called Sita’s game, ಸೀತೆ ಆಟ. It is often said that Sita played it to pass the days of her captivity in Lanka. We have found no Ramayana text that says so. It is a story told with love, and may be only a story.
Who played, and when. Across South India, those who wrote about the game found that women played it most, often with children around them. In Tulu Nadu it is known as a game of Aati, the month of the heavy rains. Some families there are reported to bring out the board in Aati, after the bitter paale kashaya, and put it away again after Krishnashtami. Some families say that two sisters, or a husband and wife, should not play it together, as it may lead to quarrels. In Tamil Nadu women are reported to play it through the night of Shivaratri or Vaikuntha Ekadashi, and some say it should not be played at night at all. Customs differ from house to house.
What you need
- A board. Fourteen pits in two rows of seven, carved in wood, cast in brass, or cut in a stone floor. Some old boards are shaped like a fish, and some fold in half like a box. Some have a larger pit at each end to keep the seeds a player has taken.
- Seventy seeds. Tamarind seeds, cowries, red gulaganji seeds, honge seeds or small pebbles: anything small, round enough to drop and easy to count.
- Two players. Sitting on either side of the board.
How to play
These are the rules Angana plays as its usual rules. They come from one family in Kanakatte. Other families play differently, and the differences follow in the next section.
1. Sowing
At the start every pit has five seeds. On your turn, lift all the seeds from any pit in your row. Drop them one by one into the pits that follow, going round the board anticlockwise, into the other player’s pits too.
2. Going on
When your last seed falls, look at the next pit. If it has seeds, lift them all and go on sowing in the same way. A turn can go round the board more than once like this.
3. Taking seeds
If the next pit is empty, take the seeds in the pit after it. Take also the seeds in the pit opposite that one, across the board. Put them aside: they are yours. Your turn ends.
4. Two empty pits
If the next pit is empty and the one after it is empty too, you take nothing, and your turn ends.
5. The karu: four seeds in a pit
While seeds are being sown, a pit that comes to hold exactly four seeds is a ಕರು, karu, a calf. It belongs to the player whose row it is in, even in the middle of the other player’s sowing. Pick it up quickly: before another seed falls into it, before that pit is lifted, or before the turn ends. A karu that is missed stays in the pit.
6. The end of a round
When it is your turn and your row is empty, the round ends. Each player takes the seeds left in their own row and adds them to what they have taken.
7. The next round, and closed pits
For the next round, each player fills their pits with five seeds each from what they have. Often one player cannot fill all seven. Then both play with only as many pits as that player can fill, facing each other, and the other keeps the extra seeds back. The other pits, on both sides, are closed for that round, and sowing passes over them. The player who did not begin the last round begins this one.
8. Winning
Round follows round. A player who cannot fill even one pit has lost. In Angana, if the game is still going after thirty rounds, the one with more seeds wins.
Variations: how other families play
No game here varies more than this one. A writer on Tulu Nadu says there are forty ways of playing on this board. Here are the differences met most often. Where Angana lets you play a variation, it says so; you will find these under Rules before a new game.
- Four or six seeds a pit. Many Tulu accounts start with four seeds a pit, fifty-six in all. Tamil Pallanguzhi often starts with six. Four and six are house rules in Angana.
- One pit taken, not two. In other accounts, an empty pit gives only the pit after it, not the one opposite as well. A house rule in Angana.
- Whose is the karu? In some families four seeds belong to the one sowing, not to the pit’s owner. In Tamil it is called pasu, a cow, and some homes play without it. Both are house rules in Angana.
- Each fills what they can. In other accounts, in a later round, the stronger player fills all seven pits, and only the weaker one has closed pits. A house rule in Angana.
- A shorter game. One round, or a set number of rounds, and the one with more seeds wins. A house rule in Angana: one, three, five or seven rounds.
- The old Tulu game. The Cenne that Peter Claus recorded starts with four seeds a pit. It has its own rules about pits of three seeds. We have not been able to read them in his own words. Not in Angana.
- Either way round. Some families let a player sow clockwise or anticlockwise, by choice. Some give a second turn for a capture on the first move. Not in Angana.
- Games for one and for three. Sita’s game, for one; and a game for three, of a king, a minister and a tenant, ಅರಸು ಆಟ. Not yet in Angana.
Words of the game
- ಚೆನ್ನೆಮಣೆ, ಅಳಿಗುಳಿ ಮಣೆ Chennemane, Ali Guli Mane: the game and its board
- ಮಣೆ mane, the board; literally a low wooden plank
- ಕುಳಿ, ಗುಳಿ kuli, guli, a pit of the board
- ಬೀಜ, ಹುಣಸೆ ಬೀಜ beeja, a seed; hunase beeja, a tamarind seed
- ಕವಡೆ kavade, a cowrie
- ಗುಲಗಂಜಿ gulaganji, the small red and black seed of the rosary pea
- ಹಂಚು, ಬಿತ್ತು hanchu, bittu, to sow the seeds one by one (ಹಂಚು is Angana’s word)
- ಕರು karu, a calf: four seeds in a pit, taken by the pit’s owner
- ಸುತ್ತು suttu, a round of the game
- ಮುಚ್ಚಿದ ಕುಳಿ mucchida kuli, a closed pit, out of play for the round (Angana’s words; one writer calls it ಪಿಗ್ಗಿ)
- ಸೀತೆ ಆಟ seete ata, Sita’s game, for one player
A first game: a few tips
- Count before you lift. Before you choose a pit, count where its last seed will fall, and what lies after it.
- Look for the empty pit. A capture comes from an empty pit with a full one beyond it. Find the pit that will end your sowing just before that gap.
- Watch the other row too. A capture takes the pit just after an empty one, and the pit facing it across the board. A full pit in either place is a gift to whoever ends a sowing before that gap.
- Keep an eye on threes. A pit of three becomes a karu with one more seed. Know whose row it is in.
- Think of the next round. Every seed you take is a pit you can fill in the next round. A big capture late in a round can decide the whole game.
What the game quietly teaches
Teachers who have used this board in classrooms write that children learn to count quickly, and to look ahead: if I lift this pit, where will the last seed fall? A Tamil scholar who studied the game in Krishnagiri saw in it the careful running of a household, and learning to recover after a loss. Another teacher noticed that seeds which are hoarded must be sown again, so greed does not pay for long.
The rounds teach something too. The one who loses a round plays the next with fewer pits, and still has a chance to win them back. Nothing is lost for good while one pit can still be filled. And the game asks for two people, sitting close, with time to spare.
Play it in Angana
Angana is an app of the courtyard games, on Android phones and on the web. Its Chennemane plays the rules on this page as its usual rules. Every variation marked above as a house rule can be chosen under Rules before a new game. You sow by hand, one seed at a time, on a carved board or a plain folding one, with tamarind seeds or cowries. When a karu is made, a little calf calls ambaa: touch it quickly. Lay the phone on the floor and play across it with someone, or play with Gubbi the sparrow.
Sources
- Elke Rogersdotter, “What’s Left of Games Are Boards Alone: On Form, Incidence, and Variability of Engraved Game Boards at Vijayanagara (c. AD 1350 to 1565)”, Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology 3 (2015): 457 to 496, especially pp. 481 to 486. academia.edu
- Peter J. Claus, “Playing Cenne: The Meanings of a Folk Game”, in S.H. Blackburn and A.K. Ramanujan (eds.), Another Harmony: New Essays on the Folklore of India (Berkeley, 1986), pp. 265 to 293; and “Cenne (Mancala) in Tuluva Myth and Cult”, in Indian Folklore II (Mysore, 1987). Not seen by us; known through Mancala World and Project Khēḷiya.
- H. Durai, “Pallanguli: A South Indian Game”, Man 28 (1928), as summarised by the Ludii portal: Pallankuli.
- Mancala World: Ali Guli Mane, Pallankuzhi (which names H. Parker, Ancient Ceylon, 1909) and Seethaipandi, on Sita’s game.
- Alex de Voogt, “Misconceptions in the History of Mancala Games: Antiquity and Ubiquity”, Board Game Studies Journal 15 (2021): 1 to 12; and “Philippine Sungka and Cultural Contact in Southeast Asia”, Asian Ethnology 69 (2010): 333 to 342.
- INSTUCEN Trust (R.G. Raghavan and others), “Project Khēḷiya: Mapping India’s Heritage Games”, in Playing with the Past (Mumbai, 2020). academia.edu
- M. Aathmalingam, “கிருஷ்ணகிரி வட்டாரத்தில் பல்லாங்குழி விளையாட்டு”, International Research Journal of Tamil 4 (2022): 353 to 358.
- V. Krishna, Kannada-English dictionary (Alar): ಚೆನ್ನೆಮಣೆ, ಅಳಿಗುಳಿ, ಗುಳಿಮಣೆ, ಅಳುಗುಣಿಮಣೆ, ಮಣೆ, ಚೆನ್ನೆ.
- Penn Museum, Philadelphia: pallanguzhi boards of brass (2015-22-141) and of wood, two of them fish-shaped, one from Kerala (2015-22-143, 2015-22-144).
- Prashant Shetty, “Chennemane: an interesting indoor game of Tulunadu”, Mangalore Heritage (2021).
- Tanushree S.N., “ಅಳುಗುಳಿ ಮಣೆ ಒಂದು ಕಿರು ಪರಿಚಯ”, Roll the Dice (2023), on the karu.
- Jayasree S. and R. Ramanujam, on pallankuzhi in the classroom, Teacher Plus; and Kamala Anil Kumar, “Tamarind Seeds and Little Children”, Journal of the Krishnamurti Schools 2 (1998).
- Wikipedia, “Epic of Siri”, after Lauri Honko, Textualising the Siri Epic (Helsinki, 1998); and Tulu Wikipedia, ಚೆನ್ನೆಮಣೆ.
- Rashmi Pratap, “Meet India’s ancient board game hunters”, 30 Stades (2020), on Srirangapatna and Somanathapura.
- Amar Chitra Katha, “The Ancient Game of Pallanguli” (2021), on Shivaratri and Vaikuntha Ekadashi; Indianetzone, “Pallankuzhi”, on not playing at night.