ಹಳ್ಳಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಊಟದ ಕೊನೆಗೆ ಒಂದು ಲೋಟ ಮಜ್ಜಿಗೆ ಸಿಕ್ಕರೆ ಅದೇ ತೃಪ್ತಿ. ನಮಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದದ್ದು ಇನ್ನೊಬ್ಬರಿಗೆ ಅಪರೂಪವಾಗಿರಬಹುದು.
ಈ ಶ್ಲೋಕ ನಾಲ್ಕು ಕೂಟಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಅಪರೂಪವಾದ ವಸ್ತು ಯಾವುದು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದೆ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಅಮೃತಂ ದುರ್ಲಭಂ ನೄಣಾಂ ದೇವಾನಾಮುದಕಂ ತಥಾ
ಪಿತೄಣಾಂ ದುರ್ಲಭಃ ಪುತ್ರಸ್ತಕ್ರಂ ಶಕ್ರಸ್ಯ ದುರ್ಲಭಮ್
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
अमृतं दुर्लभं नॄणां देवानामुदकं तथा
पितॄणां दुर्लभः पुत्रस्तक्रं शक्रस्य दुर्लभम्
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
amṛtaṃ durlabhaṃ nṝṇāṃ devānāmudakaṃ tathā
pitṝṇāṃ durlabhaḥ putrastakraṃ śakrasya durlabham
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಅಮೃತಂ (अमृतं, amṛtaṃ) = ಅಮೃತ (nectar)
- ದುರ್ಲಭಂ (दुर्लभं, durlabhaṃ) = ಸಿಗುವುದು ಕಷ್ಟ (hard to get)
- ನೄಣಾಂ (नॄणां, nṝṇāṃ) = ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ (for men)
- ದೇವಾನಾಮುದಕಂ (देवानामुदकं, devānāmudakaṃ) = ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನೀರು (ದೇವಾನಾಂ ಉದಕಂ) (for the gods, water)
- ತಥಾ (तथा, tathā) = ಹಾಗೆಯೇ (likewise)
- ಪಿತೄಣಾಂ (पितॄणां, pitṝṇāṃ) = ಪಿತೃಗಳಿಗೆ (for the ancestors)
- ದುರ್ಲಭಃ (दुर्लभः, durlabhaḥ) = ಸಿಗುವುದು ಕಷ್ಟ (hard to get)
- ಪುತ್ರಸ್ತಕ್ರಂ (पुत्रस्तक्रं, putrastakraṃ) = ಮಗ ಮತ್ತು ಮಜ್ಜಿಗೆ (ಪುತ್ರಃ ತಕ್ರಂ) (a son, and buttermilk)
- ಶಕ್ರಸ್ಯ (शक्रस्य, śakrasya) = ಇಂದ್ರನಿಗೆ (for Indra)
- ದುರ್ಲಭಮ್ (दुर्लभम्, durlabham) = ಸಿಗುವುದು ಕಷ್ಟ (hard to get)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಅಮೃತ ಸಿಗುವುದು ಕಷ್ಟ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನೀರು ಕಷ್ಟ. ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಮಗ ಸಿಗುವುದು ಕಷ್ಟ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಮಜ್ಜಿಗೆ ಕಷ್ಟ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
Nectar is hard for men to get. Likewise water is hard for the gods. A son is hard to get for the ancestors, and buttermilk for Indra.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಇಲ್ಲಿನ ಹಾಸ್ಯ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿದೆ. ಅಮೃತ ದೇವತೆಗಳ ಪಾನೀಯ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅವರ ಬಳಿ ಅದು ತುಂಬಿರುವುದರಿಂದ ಸಾದಾ ನೀರು ಮತ್ತು ಮಜ್ಜಿಗೆ ಅವರಿಗೆ ಅಪರೂಪ ಎಂದು ನಾವು ಓದುತ್ತೇವೆ.
The joke lies in the turn. Nectar is famed as the drink of the gods. Since they have it in plenty, we read plain water and buttermilk as the rare things for them.
ಶಕ್ರ ಎಂದರೆ ಇಂದ್ರ. ಪಿತೃಗಳ ವಿಷಯ ಬೇರೆ ಬಗೆಯದು. ಮಗನಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವರಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಕೊಡುವವರೇ ಇಲ್ಲ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನೆಲೆ. ಇದು ನಮ್ಮ ಓದು, ಶ್ಲೋಕವೇ ಅದನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Shakra means Indra. The case of the ancestors is of another kind. The belief that without a son no one offers them water is the likely background. This is our reading, the verse does not explain it.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 156. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 156. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ಸಣ್ಣ ವಸ್ತುಗಳು ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಕನಸಾಗಿರಬಹುದು. ಬೆಳಗಿನ ಶುದ್ಧ ನೀರು, ಮನೆಯ ಊಟ, ಕುಳಿತು ಮಾತನಾಡುವ ಸಮಯ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.
The small things we have may be another’s dream. Clean water in the morning, home food, time to sit and talk do not come to everyone.
ಇದು ಲಘು ಮನಸ್ಸಿನ ಶ್ಲೋಕ. ದೊಡ್ಡ ತತ್ವವನ್ನು ಇದರಿಂದ ಎಳೆಯಬೇಕಿಲ್ಲ, ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಗುತ್ತ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ನೆನೆದರೂ ಸಾಕು.
This is a light-hearted verse. We need not draw a great principle from it. A smile and a thought of contentment will do.

