ಶ್ಲೋಕ (ಕನ್ನಡ)
ತತಃ ಸ ವಿಸ್ಮಯಾವಿಷ್ಟೋ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಧನಂಜಯಃ।
ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ದೇವಂ ಕೃತಾಂಜಲಿರಭಾಷತ ॥ 14 ॥
ಶ್ಲೋಕ (ದೇವನಾಗರಿ)
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनञ्जयः।
प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥ 14 ॥
ಶ್ಲೋಕ (English IAST)
tataḥ sa vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā dhanañjayaḥ|
praṇamya śirasā devaṃ kṛtāñjalirabhāṣata || 14 ||
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ತತಃ ಸಃ ಧನಂಜಯಃ (ततः सः धनञ्जयः, tataḥ saḥ dhanañjayaḥ) = ಆಗ ಆ ಧನಂಜಯನು (then Dhananjaya)
- ವಿಸ್ಮಯಾವಿಷ್ಟಃ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ (विस्मयाविष्टः हृष्टरोमा, vismayāviṣṭaḥ hṛṣṭaromā) = ಅಚ್ಚರಿಯಿಂದ ತುಂಬಿ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಂಡು (overcome with wonder, his hair standing on end)
- ದೇವಂ ಶಿರಸಾ ಪ್ರಣಮ್ಯ (देवं शिरसा प्रणम्य, devaṃ śirasā praṇamya) = ದೇವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ (bowing his head to the God)
- ಕೃತಾಂಜಲಿಃ ಅಭಾಷತ (कृताञ्जलिः अभाषत, kṛtāñjaliḥ abhāṣata) = ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು (with joined palms, spoke)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಆಗ ಧನಂಜಯ ಅಚ್ಚರಿಯಿಂದ ತುಂಬಿ ರೋಮಾಂಚನಗೊಂಡನು. ದೇವನಿಗೆ ತಲೆಬಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕೈಮುಗಿದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
Then Dhananjaya, overcome with wonder, his hair standing on end, bowed his head to the God and spoke with joined palms.
ಶ್ಲೋಕ 11.14ರ ವಿವರಣೆContext and commentary on verse 11.14
ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ: ಅಚ್ಚರಿ, ರೋಮಾಂಚನ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಕೈಮುಗಿದ ಮಾತು. ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ‘ಪ್ರಣಮ್ಯ’ ಪದಕ್ಕೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಾಗಿ, ವಿನಮ್ರನಾಗಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರು ಅದನ್ನು ದಂಡವತ್ ಪ್ರಣಾಮ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಉದ್ದವಾಗಿ ಮಲಗಿ ಮಾಡುವ ನಮಸ್ಕಾರ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
Arjuna’s response comes in four stages: wonder, hair standing on end, a bow, and words spoken with joined palms. Shankara gives ‘pranamya’ the sense of bowing low, humbled. Ramanuja calls it a ‘dandavat’ prostration, the salutation made by lying full length on the ground.
ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರ ಪ್ರಕಾರ ಮುಂದಿನ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ‘ನೀನು ತೋರಿಸಿದ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ’ ಎಂದು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನು ತೆರೆದಿಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರು ಅರ್ಜುನ ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ: ತನ್ನ ದೇಹದ ಒಂದು ಭಾಗದಿಂದ ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ಹೊತ್ತು ನಡೆಸುವ, ಅನಂತ ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಗಳ ದೇವ. ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮ ಮೂಲ ಪಠ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲ.
According to Shankara, in the hymn that follows Arjuna lays open his own experience: ‘I see the cosmic form you have shown.’ Ramanuja holds what Arjuna saw in one sentence: the God of infinite auspicious qualities who bears and moves the whole world with one part of his body. Madhva’s comment on this verse is not in our source text.
ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದ ಅರ್ಜುನನ ರೋಮ ನಿಮಿರಿತ್ತು (1.29), ಇಲ್ಲಿ ಅಚ್ಚರಿಯಿಂದ. ದೇಹದ ಒಂದೇ ಗುರುತು ಭಯಕ್ಕೂ ಭಕ್ತಿಗೂ ಬರಬಹುದು. ಭಾವ ಬೇರೆ, ನರಮಂಡಲದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಒಂದೇ.
In the first chapter Arjuna’s hair stood on end from fear (1.29), and here from wonder. The same bodily sign can come with fear and with devotion. The feeling differs, the response of the nervous system is the same.
ದೊಡ್ಡದನ್ನು ಕಂಡಾಗ ತಲೆ ತಾನಾಗಿಯೇ ಬಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದ ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಎದುರು, ಹೊಸ ಜೀವದ ಹುಟ್ಟಿನ ಎದುರು ಬರುವ ಆ ವಿನಯ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯದು.
When we see something great, the head bows of its own accord. The humility that comes before the stars in the sky or the birth of a new life is good for the mind.