ಹಳೆಯ ಮರವನ್ನು ಕಡಿಯುವವನಿಗೆ ಮರ ಯಾವ ಕಡೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಗೊತ್ತಿರಬೇಕು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕಡಿದವನೇ ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ.
ಈ ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಶ್ಲೋಕದ ಕಾಲಾಳುವಿಗೆ ಆ ಲೆಕ್ಕ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ. ರಣವರ್ಣನಂ ವಿಭಾಗದ ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲನ್ನೂ ಕಡಿದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಕುಸಿಯುವ ಆನೆಯ ಕೆಳಗೆ ಹೋಗಿ ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಖಡ್ಗೇನಾಮೂಲತೋ ಹತ್ವಾ ದಂತಿನೋಽಂಘ್ರಿಚತುಷ್ಟಯಮ್
ಪ್ರಪತಿಷ್ಣೋಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟೋಽಪಿ ಪದಾತಿರ್ನಿರಗಾದ್ದ್ರುತಮ್
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
खड्गेनामूलतो हत्वा दन्तिनोऽङ्घ्रिचतुष्टयम्
प्रपतिष्णोः प्रविष्टोऽपि पदातिर्निरगाद्द्रुतम्
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
khaḍgenāmūlato hatvā dantino’ṅghricatuṣṭayam
prapatiṣṇoḥ praviṣṭo’pi padātirniragāddrutam
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಖಡ್ಗೇನಾಮೂಲತೋ (खड्गेनामूलतो, khaḍgenāmūlato) = ಕತ್ತಿಯಿಂದ ಬುಡದವರೆಗೆ (ಖಡ್ಗೇನ + ಆಮೂಲತಃ) (with the sword, right to the root (khadgena + amulatah))
- ಹತ್ವಾ (हत्वा, hatvā) = ಕಡಿದು (having struck down)
- ದಂತಿನೋಽಂಘ್ರಿಚತುಷ್ಟಯಮ್ (दन्तिनोऽङ्घ्रिचतुष्टयम्, dantino’ṅghricatuṣṭayam) = ಆನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳನ್ನು (ದಂತಿನಃ + ಅಂಘ್ರಿಚತುಷ್ಟಯಂ) (the four legs of the elephant (dantinah + anghrichatushtayam))
- ಪ್ರಪತಿಷ್ಣೋಃ (प्रपतिष्णोः, prapatiṣṇoḥ) = ಬೀಳಲಿರುವ ಅದರ (of it, about to fall)
- ಪ್ರವಿಷ್ಟೋಽಪಿ (प्रविष्टोऽपि, praviṣṭo’pi) = ಒಳಗೆ ಹೊಕ್ಕಿದ್ದರೂ (ಪ್ರವಿಷ್ಟಃ + ಅಪಿ) (though he had gone under (pravishtah + api))
- ಪದಾತಿರ್ನಿರಗಾದ್ದ್ರುತಮ್ (पदातिर्निरगाद्द्रुतम्, padātirniragāddrutam) = ಕಾಲಾಳು ಬೇಗ ಹೊರಬಂದ (ಪದಾತಿಃ + ನಿರಗಾತ್ + ದ್ರುತಂ) (the foot soldier came out quickly (padatih + niragat + drutam))
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಕಾಲಾಳು ಕತ್ತಿಯಿಂದ ಆನೆಯ ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಬುಡದವರೆಗೆ ಕಡಿದ. ಬೀಳಲಿರುವ ಆ ಆನೆಯ ಕೆಳಗೆ ಹೊಕ್ಕಿದ್ದರೂ ಅವನು ಬೇಗನೆ ಹೊರಬಂದ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
The foot soldier cut through all four legs of the elephant right at the root. Though he had gone in beneath it as it was about to fall, he came out quickly.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಅಂಘ್ರಿಚತುಷ್ಟಯ ಎಂದರೆ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ಗುಂಪು. ಒಂದೇ ಏಟಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕೂ ಕಡಿದನೇ ಎಂದು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ನಮ್ಮ ಊಹೆ ಮಾತ್ರ, ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.
Anghrichatushtaya means a set of four feet. The verse does not say it was done in a single stroke. That is only our guess, not the text.
ಪ್ರಪತಿಷ್ಣು ಎಂದರೆ ಬೀಳಲು ಹೊರಟಿರುವ. ಬೀಳುವ ಹೊತ್ತನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿ ಒಳಗೆ ಹೊಕ್ಕು ಹೊರಬಂದನೆಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕವಿ ವೀರನ ತಾಳ್ಮೆ ಮತ್ತು ಚುರುಕನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮೆಚ್ಚುತ್ತಾನೆ.
Prapatishnu means one that is about to fall. In saying the soldier timed his going in and coming out, the poet admires his coolness and his quickness together.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 128. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 128. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ದಾರಿ ಯೋಚಿಸುವುದು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಶ್ಲೋಕ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
The verse reminds us that it is wise to think of the way out of an act’s consequences before we finish it.
ಇದು ಕವಿಯ ಚಿತ್ರ, ಸಲಹೆ ಅಲ್ಲ. ಇಂತಹ ಸಾಹಸವನ್ನು ಯಾರೂ ಅನುಕರಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ.
This is a poet’s picture and not advice. No one needs to copy such a feat.

