ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ರಾತ್ರಿ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ನೋಡಿದರೆ ಬೆಳದಿಂಗಳು ಹನಿಹನಿಯಾಗಿ ಇಳಿದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶದ ತಾರೆಗಳು ಬಲೆಯಂತೆ ಹರಡಿರುತ್ತವೆ.
ಈ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗದ ಏಟಿಗೆ ಒಡೆದ ಆನೆಯ ಕುಂಭದಿಂದ ಮುತ್ತುಗಳ ರಾಶಿ ಚಿಮ್ಮುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಅದನ್ನು ಆ ರಾತ್ರಿಯ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೊಂದು ಉಪಮೆ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಕುರ್ವಂಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾವಿಪ್ರುಷಾಂ ತುಲ್ಯರೂಪಸ್ತಾರಸ್ತಾರಾಜಾಲಸಾರಾಮಿವ ದ್ಯಾಮ್
ಖಡ್ಗಾಘಾತೈರ್ದಾರಿತಾದ್ದಂತಿಕುಂಭಾದಾಭಾತಿ ಸ್ಮ ಪ್ರೋಚ್ಛಲನ್ಮೌಕ್ತಿಕೌಘಃ
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
कुर्वञ्ज्योत्स्नाविप्रुषां तुल्यरूपस्तारस्ताराजालसारामिव द्याम्
खड्गाघातैर्दारिताद्दन्तिकुम्भादाभाति स्म प्रोच्छलन्मौक्तिकौघः
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
kurvañjyotsnāvipruṣāṃ tulyarūpastārastārājālasārāmiva dyām
khaḍgāghātairdāritāddantikumbhādābhāti sma procchalanmauktikaughaḥ
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಕುರ್ವಂಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾವಿಪ್ರುಷಾಂ (कुर्वञ्ज्योत्स्नाविप्रुषां, kurvañjyotsnāvipruṣāṃ) = ಮಾಡುತ್ತಾ, ಬೆಳದಿಂಗಳ ಹನಿಗಳ (ಕುರ್ವನ್ ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾವಿಪ್ರುಷಾಂ) (making, of the drops of moonlight)
- ತುಲ್ಯರೂಪಸ್ತಾರಸ್ತಾರಾಜಾಲಸಾರಾಮಿವ (तुल्यरूपस्तारस्ताराजालसारामिव, tulyarūpastārastārājālasārāmiva) = ಹೋಲುವ ರೂಪದ, ಮಿನುಗುವ, ತಾರೆಗಳ ಬಲೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದಂತೆ (ತುಲ್ಯರೂಪಃ ತಾರಃ ತಾರಾಜಾಲಸಾರಾಂ ಇವ) (alike in form, bright, as if rich with a net of stars)
- ದ್ಯಾಮ್ (द्याम्, dyām) = ಆಕಾಶವನ್ನು (the sky)
- ಖಡ್ಗಾಘಾತೈರ್ದಾರಿತಾದ್ದಂತಿಕುಂಭಾತ್ (खड्गाघातैर्दारिताद्दन्तिकुम्भात्, khaḍgāghātairdāritāddantikumbhāt) = ಖಡ್ಗದ ಏಟುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದ ಆನೆಯ ಕುಂಭದಿಂದ (ಖಡ್ಗಾಘಾತೈಃ ದಾರಿತಾತ್ ದಂತಿಕುಂಭಾತ್) (from the elephant’s temple-lobe split by sword blows)
- ಆಭಾತಿ ಸ್ಮ (आभाति स्म, ābhāti sma) = ಹೊಳೆಯಿತು (shone)
- ಪ್ರೋಚ್ಛಲನ್ಮೌಕ್ತಿಕೌಘಃ (प्रोच्छलन्मौक्तिकौघः, procchalanmauktikaughaḥ) = ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿದ್ದ ಮುತ್ತುಗಳ ರಾಶಿ (the heap of pearls leaping up)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಖಡ್ಗದ ಏಟುಗಳಿಂದ ಸೀಳಿದ ಆನೆಯ ಕುಂಭದಿಂದ ಚಿಮ್ಮಿದ ಮುತ್ತುಗಳ ರಾಶಿ ಹೊಳೆಯಿತು. ಅದು ಬೆಳದಿಂಗಳ ಹನಿಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತಾ ಆಕಾಶವನ್ನು ತಾರೆಗಳ ಬಲೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
A heap of pearls leapt up from the elephant’s temple-lobe split by sword blows and shone. Like drops of moonlight, it made the sky seem rich with a net of stars.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಕವಿಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಮುತ್ತು ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಉಂಟು. ಅದಕ್ಕೆ ಗಜಮುಕ್ತೆ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಇದು ಕವಿಗಳ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಕಲ್ಪನೆ, ನಿಜ ಸಂಗತಿ ಎಂದು ನಾವು ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ.
In the poets’ convention, pearls are said to lie in the elephant’s temple-lobe, called gajamukta. This is a convention of poets, and we do not say it is a fact.
ಇಲ್ಲಿ ಮುತ್ತುಗಳು ಎರಡು ಹೋಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಮುತ್ತಿನ ಬಿಳುಪು ಬೆಳದಿಂಗಳ ಹನಿಗಳಂತೆ, ಚಿಮ್ಮಿ ಹರಡಿದ ರೀತಿ ತಾರೆಗಳ ಬಲೆಯಂತೆ. ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ದೃಶ್ಯ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹತ್ತುವುದೇ ಉಪಮೆಯ ಸೊಗಸು.
Here the pearls receive two comparisons. Their whiteness is like drops of moonlight, and the way they scatter is like a net of stars. The charm of the simile lies in a scene on the ground rising to the sky.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 130. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 130. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಒಡೆದ ಜಾಗದಿಂದಲೇ ಅಮೂಲ್ಯ ವಸ್ತು ಹೊರಬಂದಿತು ಎಂಬ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಹೀಗೆ ಓದಬಹುದು. ಕಠಿಣ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರವೇ ಒಬ್ಬರ ನಿಜವಾದ ಗುಣ ಹೊರಬರುವುದುಂಟು.
The picture of something precious coming out of the very place that was split can be read this way. A person’s true quality sometimes shows only after a hard test.
ಆದರೆ ಇದು ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆ. ಏಟು ಬಿದ್ದ ಕಡೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಮುತ್ತು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾಗಿ ಕಷ್ಟ ಬಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಒಳಿತನ್ನು ಹುಡುಕುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಹೇಳೋಣ.
But this is the poet’s fancy. Pearls are not always found where a blow has fallen, so let us say only that when hardship comes we may look for some good in it.

