ಹಿರಿಯರ ಪಾದಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದಾಗ ಅವರು ಹೇಳುವ ಹಾರೈಕೆಗಳನ್ನು ನಾವು ಅರ್ಥ ಬಿಡಿಸಿ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ರಮ ಇರುತ್ತದೆ.
ಈ ಶ್ಲೋಕವೂ ಒಂದು ಹಾರೈಕೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ವರಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ದೇಹದ ಒಂದು ಅಂಗ ಅಥವಾ ಮನೆಯ ಒಂದು ಜಾಗವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಲಕ್ಷ್ಮೀಸ್ತೇ ಸದನೇ ಸದಾ ವಿಹರತಾಂ ವಿತ್ತೇ ಚ ಚಿಂತಾಮಣಿಃ ಸ್ವರ್ಧೇನುಸ್ತವ ಗೋಕುಲೇ ಸುರತರುಶ್ಚಾರಾಮಭೂಮೌ ತವ
ವಾಣೀ ತೇ ವದನೇ ದಯಾ ನಯನಯೋರ್ದಾನಂ ಕರೇ ಚಾನ್ವಹಂ ವಿಷ್ಣುಶ್ಚೇತಸಿ ತೇ ಮತಿಶ್ಚ ವಸತಾಂ ಕೀರ್ತಿಶ್ಚ ಲೋಕತ್ರಯೇ
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
लक्ष्मीस्ते सदने सदा विहरतां वित्ते च चिन्तामणिः स्वर्धेनुस्तव गोकुले सुरतरुश्चारामभूमौ तव
वाणी ते वदने दया नयनयोर्दानं करे चान्वहं विष्णुश्चेतसि ते मतिश्च वसतां कीर्तिश्च लोकत्रये
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
lakṣmīste sadane sadā viharatāṃ vitte ca cintāmaṇiḥ svardhenustava gokule surataruścārāmabhūmau tava
vāṇī te vadane dayā nayanayordānaṃ kare cānvahaṃ viṣṇuścetasi te matiśca vasatāṃ kīrtiśca lokatraye
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಲಕ್ಷ್ಮೀಸ್ತೇ (लक्ष्मीस्ते, lakṣmīste) = ನಿನ್ನ ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಲಕ್ಷ್ಮೀಃ ತೇ) (Lakshmi, yours)
- ಸದನೇ ಸದಾ (सदने सदा, sadane sadā) = ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ (in the house, always)
- ವಿಹರತಾಂ (विहरतां, viharatāṃ) = ವಿಹರಿಸಲಿ, ನೆಲೆಸಲಿ (may she roam and dwell)
- ವಿತ್ತೇ ಚ (वित्ते च, vitte ca) = ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು (and in your wealth)
- ಚಿಂತಾಮಣಿಃ (चिन्तामणिः, cintāmaṇiḥ) = ಚಿಂತಾಮಣಿ (the wish-granting gem)
- ಸ್ವರ್ಧೇನುಸ್ತವ (स्वर्धेनुस्तव, svardhenustava) = ಸ್ವರ್ಗದ ಹಸು ನಿನ್ನ (ಸ್ವರ್ಧೇನುಃ ತವ) (the heavenly cow, your)
- ಗೋಕುಲೇ (गोकुले, gokule) = ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ (in the cattle-pen)
- ಸುರತರುಶ್ಚಾರಾಮಭೂಮೌ (सुरतरुश्चारामभूमौ, surataruścārāmabhūmau) = ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ ತೋಟದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ (ಸುರತರುಃ ಚ ಆರಾಮಭೂಮೌ) (and the wish-tree in the garden ground)
- ತವ (तव, tava) = ನಿನ್ನ (your)
- ವಾಣೀ ತೇ ವದನೇ (वाणी ते वदने, vāṇī te vadane) = ವಾಣಿ ನಿನ್ನ ಮುಖದಲ್ಲಿ (speech, in your mouth)
- ದಯಾ ನಯನಯೋಃ (दया नयनयोः, dayā nayanayoḥ) = ದಯೆ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ (mercy in the eyes)
- ದಾನಂ ಕರೇ ಚ (दानं करे च, dānaṃ kare ca) = ದಾನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು (and giving in the hand)
- ಅನ್ವಹಂ (अन्वहं, anvahaṃ) = ಪ್ರತಿದಿನ (day after day)
- ವಿಷ್ಣುಶ್ಚೇತಸಿ (विष्णुश्चेतसि, viṣṇuścetasi) = ವಿಷ್ಣು ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ (ವಿಷ್ಣುಃ ಚೇತಸಿ) (Vishnu in the heart)
- ತೇ ಮತಿಶ್ಚ (ते मतिश्च, te matiśca) = ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿಯೂ (ತೇ ಮತಿಃ ಚ) (and your good judgement)
- ವಸತಾಂ (वसतां, vasatāṃ) = ನೆಲೆಸಲಿ (may dwell)
- ಕೀರ್ತಿಶ್ಚ ಲೋಕತ್ರಯೇ (कीर्तिश्च लोकत्रये, kīrtiśca lokatraye) = ಕೀರ್ತಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ (and fame in the three worlds)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸದಾ ನೆಲೆಸಲಿ. ಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಾಮಣಿ, ಗೋಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಮಧೇನು, ತೋಟದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ ಇರಲಿ. ಮುಖದಲ್ಲಿ ವಾಣಿ, ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ದಯೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ ದಾನ ಇರಲಿ. ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಒಳ್ಳೆಯ ಬುದ್ಧಿ ನೆಲೆಸಲಿ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿ ಹಬ್ಬಲಿ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
May Lakshmi dwell in your house always. May the wish-granting gem be in your wealth, the heavenly cow in your cattle-pen, the wish-tree in your garden. May speech abide in your mouth, mercy in your eyes, giving in your hand day after day. May Vishnu and good judgement dwell in your heart, and may your fame spread through the three worlds.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಚಿಂತಾಮಣಿ ಬೇಡಿದ್ದನ್ನು ಕೊಡುವ ರತ್ನ, ಕಾಮಧೇನು ಬೇಡಿದ್ದನ್ನು ಕೊಡುವ ಸ್ವರ್ಗದ ಹಸು, ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ ಬೇಡಿದ್ದನ್ನು ಕೊಡುವ ಮರ. ಇವು ಮೂರೂ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಕಲ್ಪನೆಗಳು. ಇಲ್ಲಿ ಹಾರೈಕೆ ಎಂದರೆ ಕೊರತೆ ಇಲ್ಲದ ಸಂಪತ್ತು.
The wish-gem, the heavenly cow and the wish-tree each grant what is asked for. All three are figures from the Puranas. The wish here is for wealth without want.
ಹತ್ತರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ನಾಲ್ಕು ಸಂಪತ್ತಿನ ವರಗಳು, ನಂತರದ ಮೂರು ಗುಣದ ವರಗಳು. ಮಾತು, ದಯೆ, ದಾನ ದೇಹದ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಪತ್ತು ಒಂದು ಕಡೆ, ಗುಣ ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ. ಎರಡೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರಲಿ ಎಂಬುದೇ ಹಾರೈಕೆಯ ಕ್ರಮ.
Of the ten, the first four are wishes of wealth and the next three are wishes of character. Speech, mercy and giving are placed in parts of the body. Wealth on one side, virtue on the other. The wish is that both stay together.
ಮೂರನೆಯ ಸಾಲಿನ ವಿಷ್ಣುಶ್ಚೇತಸಿ ತೇ ಮತಿಶ್ಚ ವಸತಾಂ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮತಿ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ನಾವು ಬುದ್ಧಿ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಆ ಪದಗುಚ್ಛದ ಅನ್ವಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಆಗಬಹುದು.
In the last line we have taken the word mati as good judgement. The grammar of that phrase could be read slightly otherwise.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 109. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 109. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಹಾರೈಕೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಓದಿದರೆ ಯಾವುದನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ನಾವು ಏನನ್ನು ಬೆಲೆಯುಳ್ಳದ್ದು ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತಿನಷ್ಟೇ ದಯೆ ಮತ್ತು ದಾನಕ್ಕೂ ಸ್ಥಾನ ಇದೆ.
A list of wishes shows what we treasure. Here mercy and giving get as much room as wealth.
ವೈದ್ಯರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ, ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ದಯೆ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನ ಇದ್ದರೆ ರೋಗಿಗೆ ಅದೇ ದೊಡ್ಡ ಆಶೀರ್ವಾದ. ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ವೃತ್ತಿಯ ಚಿತ್ರವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
A physician with skill in the hand, mercy in the eye and comfort in speech is a blessing to a patient. One can see the picture of a good profession in the order of this verse.

