ಹರ್ತುರ್ಯಾತಿ ನ ಗೋಚರಂ: ಕಲ್ಪಾಂತದಲ್ಲೂ ನಾಶವಾಗದ ಒಳಗಿನ ಸಂಪತ್ತು

ಪಂಡಿತಪ್ರಶಂಸಾ ಭಾಗದ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಇದು. ಮತ್ತು ಅದು ರಾಜರನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ.

ವಿದ್ಯೆಯ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಕೊನೆಗೆ ಒಂದು ಅಪ್ಪಣೆ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅಂಥವರ ಮುಂದೆ ನಿಮ್ಮ ಜಂಭವನ್ನು ಬಿಡಿ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ, ಪಂಡಿತಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 28 · Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana, In Praise of the Learned, verse 28

ವಿಷಯ: ವಿದ್ಯೆ ಎಂಬ ಒಳಗಿನ ಸಂಪತ್ತು · Learning as an inward wealth

ಛಂದಸ್ಸು: ಶಾರ್ದೂಲವಿಕ್ರೀಡಿತ · Shardulavikridita

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಹರ್ತುರ್ಯಾತಿ ನ ಗೋಚರಂ ಕಿಮಪಿ ಶಂ ಪುಷ್ಣಾತಿ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ
ಹ್ಯರ್ಥಿಭ್ಯಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಮಾನಮನಿಶಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ವೃದ್ಧಿಂ ಪರಾಮ್ ।
ಕಲ್ಪಾನ್ತೇಷ್ವಪಿ ನ ಪ್ರಯಾತಿ ನಿಧನಂ ವಿದ್ಯಾಖ್ಯಮನ್ತರ್ಧನಂ
ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ಪ್ರತಿ ಮಾನಮುಜ್ಝತ ನೃಪಾಃ ಕಸ್ತೈಃ ಸಹ ಸ್ಪರ್ಧತೇ ॥

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

हर्तुर्याति न गोचरं किमपि शं पुष्णाति सर्वात्मना
ह्यर्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानमनिशं प्राप्नोति वृद्धिं पराम् ।
कल्पान्तेष्वपि न प्रयाति निधनं विद्याख्यमन्तर्धनं
येषां तान्प्रति मानमुज्झत नृपाः कस्तैः सह स्पर्धते ॥

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

harturyāti na gocaraṃ kimapi śaṃ puṣṇāti sarvātmanā
hyarthibhyaḥ pratipādyamānamaniśaṃ prāpnoti vṛddhiṃ parām |
kalpānteṣvapi na prayāti nidhanaṃ vidyākhyamantardhanaṃ
yeṣāṃ tānprati mānamujjhata nṛpāḥ kastaiḥ saha spardhate ||

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಹರ್ತುಃ ಯಾತಿ ನ ಗೋಚರಮ್ (हर्तुः याति न गोचरम्, hartuḥ yāti na gocaram) = ಕದಿಯುವವನ ಕೈಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ (it never comes within a thief’s reach)
ಕಿಮ್ ಅಪಿ ಶಮ್ ಪುಷ್ಣಾತಿ ಸರ್ವಾತ್ಮನಾ (किम् अपि शम् पुष्णाति सर्वात्मना, kim api śam puṣṇāti sarvātmanā) = ಹೇಳಲಾಗದ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ (it nourishes an indescribable peace with all its being)
ಅರ್ಥಿಭ್ಯಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಮಾನಮ್ (अर्थिभ्यः प्रतिपाद्यमानम्, arthibhyaḥ pratipādyamānam) = ಬೇಡಿದವರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ಹೋದರೆ (when it is handed over to those who ask)
ಅನಿಶಮ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ವೃದ್ಧಿಮ್ ಪರಾಮ್ (अनिशम् प्राप्नोति वृद्धिम् पराम्, aniśam prāpnoti vṛddhim parām) = ಎಡೆಬಿಡದೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ (it grows greater without ceasing)
ಕಲ್ಪಾನ್ತೇಷು ಅಪಿ ನ ಪ್ರಯಾತಿ ನಿಧನಮ್ (कल्पान्तेषु अपि न प्रयाति निधनम्, kalpānteṣu api na prayāti nidhanam) = ಕಲ್ಪಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ (it does not perish even at the end of aeons)
ವಿದ್ಯಾಖ್ಯಮ್ ಅನ್ತರ್ಧನಮ್ (विद्याख्यम् अन्तर्धनम्, vidyākhyam antardhanam) = ವಿದ್ಯೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಒಳಗಿನ ಸಂಪತ್ತು (the inward wealth that bears the name of learning)
ಯೇಷಾಮ್ ತಾನ್ ಪ್ರತಿ ಮಾನಮ್ ಉಜ್ಝತ ನೃಪಾಃ (येषाम् तान् प्रति मानम् उज्झत नृपाः, yeṣām tān prati mānam ujjhata nṛpāḥ) = ಅದು ಯಾರಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅವರೆದುರು ಎಲೈ ರಾಜರೇ ಜಂಭವನ್ನು ಬಿಡಿ (O kings, lay aside your pride before those who have it)
ಕಃ ತೈಃ ಸಹ ಸ್ಪರ್ಧತೇ (कः तैः सह स्पर्धते, kaḥ taiḥ saha spardhate) = ಅವರೊಡನೆ ಯಾರು ತಾನೇ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿಯಾರು (who can vie with them)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಅದು ಕದಿಯುವವನ ಕೈಗೆ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ, ಹೇಳಲಾಗದ ನೆಮ್ಮದಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ, ಬೇಡಿದವರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ಹೋದರೆ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಕಲ್ಪಗಳ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿದ್ಯೆ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಈ ಒಳಗಿನ ಸಂಪತ್ತು ಯಾರಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಎಲೈ ರಾಜರೇ, ಅವರೆದುರು ನಿಮ್ಮ ಜಂಭವನ್ನು ಬಿಡಿ. ಅವರೊಡನೆ ಯಾರು ತಾನೇ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿಯಾರು?

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

It never comes within a thief’s reach; it nourishes an indescribable peace with all its being; handed over to those who ask, it grows greater without ceasing; it does not perish even at the end of the aeons. O kings, lay aside your pride before those who hold this inward wealth called learning. Who can vie with them?

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಅಂತರ್ಧನ ಎಂಬ ಪದವೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕೇಂದ್ರ. ಧನ ಹೊರಗೆ ಇರುತ್ತದೆ, ಅಂತರ್ಧನ ಒಳಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಒಳಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಅದಕ್ಕೆ ಈ ನಾಲ್ಕು ಗುಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.

The word antardhana is the centre of the verse. Wealth lies outside; inward wealth lies within. It is because it lies within that it has these four properties.

ಇದೇ ಭಾವದ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಿದ್ಯಾಪ್ರಶಂಸಾ ಭಾಗದಲ್ಲೂ ಇವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಓದುಗನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು, ಇಲ್ಲಿ ಅದು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಮಾತು.

Verses of the same tenor stand in the section in praise of learning. There they are addressed to the ordinary reader; here the address is to a king.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 39. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 39. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕೊಟ್ಟಷ್ಟೂ ಬೆಳೆಯುವುದು ಎಂಬ ಮಾತು ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ನಿಜ. ಕಲಿತದ್ದನ್ನು ಬರೆದು, ಹೇಳಿ, ಕಲಿಸಿ ಹಂಚಿದಷ್ಟೂ ಅದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

That it grows the more it is given is even truer now. The more we write, say and teach what we have learnt, the firmer it becomes in us.

ಅಧಿಕಾರದ ಮುಂದೆ ತಿಳಿವಿಗೆ ಬೆಲೆ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದಕ್ಕೆ ಆಗಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧೈರ್ಯ ಬೇಕಿತ್ತು. ಆ ಧೈರ್ಯವೇ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಉಳಿದಿರುವ ಬೆಲೆ.

It took courage in its own time to tell power that knowledge has worth. That courage is the lasting value of the verse.