ದುರ್ಗಾ ಸಪ್ತಶತೀ 1.10 ಅರ್ಥ: ಸ ತತ್ರಾಶ್ರಮಮದ್ರಾಕ್ಷೀದ್

ಸಪ್ತಶತಿಯ ಉಪದೇಶ ನಡೆಯುವುದು ಈ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲೇ. ಋಷಿಯ ಹೆಸರು ಮೇಧಸ್ (ಪ್ರಥಮಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮೇಧಾಃ’). ‘ಮೇಧಾ’ ಎಂದರೆ ಧಾರಣಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿ. ದಾರಿ ತಪ್ಪಿದ ಮನಸ್ಸು ಕೊನೆಗೆ ‘ಮೇಧೆ’ಯ ಬಳಿಗೇ ಬಂದು ತಲುಪುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಹಲವರು ಈ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ.

It is in this hermitage that the teaching of the Saptashati takes place. The sage’s name is Medhas (‘Medhah’ in the nominative). ‘Medha’ means an intelligence that holds and retains. Many see a symbol in the name: the lost and wandering mind finally arrives at wisdom.

‘ಪ್ರಶಾಂತಶ್ವಾಪದಾಕೀರ್ಣಮ್’ ಇದೊಂದು ಸಮಾಸ. ‘ಶ್ವಾಪದ’ ಎಂದರೆ ಹುಲಿ, ಚಿರತೆ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರೂರ ಕಾಡುಮೃಗಗಳು. ಅವು ‘ಪ್ರಶಾಂತ’, ಅಂದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶಾಂತವಾಗಿ, ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಸ್ವಭಾವತಃ ಹಿಂಸ್ರವಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದವು.

‘Prashantashvapadakirnam’ is a compound. ‘Shvapada’ means fierce beasts of the forest such as tigers and leopards. They filled the hermitage, ‘prashanta’, wholly calm. Animals violent by nature had set violence aside here.

ಇಲ್ಲಿ ಪತಂಜಲಿಯ ಯೋಗಸೂತ್ರದ ಒಂದು ಸೂತ್ರ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ: ‘ಅಹಿಂಸಾಪ್ರತಿಷ್ಠಾಯಾಂ ತತ್ಸನ್ನಿಧೌ ವೈರತ್ಯಾಗಃ’ (೨.೩೫). ಅಹಿಂಸೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ ಅವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಇತರರು ವೈರವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಅದರ ಅರ್ಥ. ಶಾಕುಂತಲದ ಕಣ್ವಾಶ್ರಮದ ಜಿಂಕೆಗಳಂತೆ, ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಪೋವನದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸುವುದು ಒಂದು ಪರಿಚಿತ ಕ್ರಮ.

A sutra of Patanjali’s Yoga Sutras comes to mind here: ‘ahimsapratishthayam tatsannidhau vairatyagah’ (2.35). It means that in the presence of one firmly established in non-violence, others give up their hostility. Like the deer of Kanva’s hermitage in Kalidasa’s Shakuntala, showing the peace of a forest retreat through its animals is a familiar device in Sanskrit literature.

ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ತೂಕವಿದೆ. ಸುರಥ ಬಂದಿರುವುದು ತನ್ನ ಮಂತ್ರಿಗಳೇ ಕ್ರೂರಮೃಗಗಳಂತೆ ತಿರುಗಿಬಿದ್ದ ನಗರದಿಂದ. ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಾಡುಮೃಗಗಳೇ ಶಾಂತವಾಗಿರುವ ಜಾಗವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಮುನಿಶಿಷ್ಯೋಪಶೋಭಿತಮ್’ ಎಂಬುದು ಆಶ್ರಮ ಪಾಠ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

The picture carries special weight in the story. Suratha has come from a city where his own ministers turned on him like beasts of prey. Here he finds a place where even the beasts of prey are calm. ‘Munishishyopashobhitam’ shows that the hermitage was alive with teaching and study.

ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Sources: several. Where commentators differ, both readings are given here.

ಕೆಲವು ಜಾಗಗಳಿಗೆ ಕಾಲಿಟ್ಟ ಕೂಡಲೇ ಮನಸ್ಸು ತಗ್ಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಂಥಾಲಯದ ವಾಚನಾಲಯ, ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತಿನ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಾಂಗಣ, ಮರಗಳ ನೆರಳಿನ ಹಳೆಯ ಅಂಗಳ. ಅಲ್ಲಿ ನಮ್ಮೊಳಗಿನ ಗದ್ದಲವೂ ತನ್ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸದ್ದು ತಗ್ಗಿಸುತ್ತದೆ.

Some places quieten the mind the moment we step into them: the reading room of a library, a temple courtyard in the early morning, an old yard shaded by trees. There even the noise inside us lowers its voice of its own accord.

ಅಂಥ ಶಾಂತಿ ಆ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಬದುಕುವವರ ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಮನೆಯೂ ನಮ್ಮ ಕೆಲಸದ ಜಾಗವೂ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಅಂಥ ಆಶ್ರಮವಾಗಬಹುದೇ ಎಂದು ಆಗಾಗ ಯೋಚಿಸುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

Such peace grows from the conduct of those who live there. It is worth asking now and then whether our own home, or our place of work, could be that kind of refuge for someone.