Dauhitra Pratipada is the first tithi of the bright fortnight of Ashvayuja, the day after Mahalaya Amavasya. On it the dauhitra, the son of a daughter, offers shraddha to his matamaha, his mother’s father. It is also called Matamaha Shraddha. It is the same day on which Navaratri begins, and the two are kept together, the one in the morning and the other in the afternoon.
Why a separate day
A shraddha is normally performed by a son for his own father’s line, and the texts are strict that a man whose father is living does not perform shraddha or tila tarpana for the ancestors: that duty is still his father’s. The mother’s father has sons of his own, who offer for him. On both counts a daughter’s son would ordinarily have no place.
Dauhitra Pratipada is the exception made for him. The Dharmasindhu states that on the pratipada of bright Ashvayuja the daughter’s son should perform shraddha to his maternal grandfather, with pinda, even though his own father is alive, and in addition to the yearly rite. The maternal uncles being alive does not prevent it either. The dauhitra is held in the tradition to be especially dear to the pitrs of his mother’s line, and this is the day given to that bond.
Who keeps it
The conditions, as they are usually stated:
- the maternal grandfather has died;
- the performer is his daughter’s son;
- it is done even if the performer’s father is living, and this is the case the day exists for.
Practice varies at the edges, and a family should follow its own purohita. Many hold that the day matters chiefly to a dauhitra whose father is living, since one whose father has died already includes his mother’s line in his own Mahalaya shraddha; others keep it in both cases. On the pinda there are two usages. The Dharmasindhu allows pinda. Other manuals, including guidance followed in Madhva households, hold that a man whose father is living should not offer pinda, and prescribe a sankalpa shraddha without it, with the feeding of a brahmana or a gift of provisions. Manuals also differ on whether the maternal grandmother and the generations above the grandfather are included on this day.
When it falls
Because it is a shraddha, it follows the afternoon rule. The daylight is divided into five equal parts and the fourth, the aparahna, is the time for the rite; the day that carries Dauhitra Pratipada is the one on which pratipada is running in that window. Navaratri, by contrast, begins on the day pratipada is current at sunrise. In most years this is the same day. When pratipada begins late in the morning, the two can separate, and a calendar that simply prints Navaratri may then be a day away from the correct day for the shraddha. Anudina marks it by the aparahna.
How it is kept
The dauhitra fasts until the rite is done, performs it in the afternoon with tila tarpana and, where his usage allows, pindas, and feeds or honours a brahmana. In a household where the kalasha for Navaratri has been set up in the morning, the shraddha is done apart from it. It is a small rite, kept by relatively few, and it closes the season of the ancestors on a gentle note: the last offering of the Mahalaya is made across the family line, by a grandson to the father of the mother who bore him.
ದೌಹಿತ್ರ ಪ್ರತಿಪದ ಆಶ್ವಯುಜ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಮೊದಲ ತಿಥಿ, ಮಹಾಲಯ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಮರುದಿನ. ಈ ದಿನ ದೌಹಿತ್ರ, ಅಂದರೆ ಮಗಳ ಮಗ, ತನ್ನ ಮಾತಾಮಹನಿಗೆ, ತಾಯಿಯ ತಂದೆಗೆ, ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮಾತಾಮಹ ಶ್ರಾದ್ಧ ಎಂದೂ ಹೆಸರು. ನವರಾತ್ರಿ ಆರಂಭವಾಗುವುದೂ ಇದೇ ದಿನ; ಎರಡನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಒಂದು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ನಂತರ.
ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದಿನ ಏಕೆ
ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಗ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ವಂಶಕ್ಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ತಂದೆ ಜೀವಂತವಿರುವವನು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧ ಅಥವಾ ತಿಲ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಬಾರದು, ಆ ಹೊಣೆ ಇನ್ನೂ ತಂದೆಯದು ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರ ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ತಾಯಿಯ ತಂದೆಗೆ ಅವರದೇ ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎರಡೂ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಮಗಳ ಮಗನಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವಿಲ್ಲ.
ದೌಹಿತ್ರ ಪ್ರತಿಪದ ಅವನಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಅಪವಾದ. ಆಶ್ವಯುಜ ಶುಕ್ಲ ಪ್ರತಿಪದೆಯಂದು ಮಗಳ ಮಗ, ತನ್ನ ತಂದೆ ಜೀವಂತವಿದ್ದರೂ, ವಾರ್ಷಿಕ ಶ್ರಾದ್ಧದ ಜೊತೆಗೆ, ಮಾತಾಮಹನಿಗೆ ಪಿಂಡ ಸಹಿತ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಧರ್ಮಸಿಂಧು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸೋದರ ಮಾವಂದಿರು ಜೀವಂತವಿದ್ದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲ. ತಾಯಿಯ ವಂಶದ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ದೌಹಿತ್ರ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಿಯ ಎಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಆ ಬಂಧಕ್ಕೆ ಮೀಸಲಾದ ದಿನ ಇದು.
ಯಾರು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ
ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುವ ನಿಯಮಗಳು:
- ಮಾತಾಮಹ ಮೃತರಾಗಿರಬೇಕು;
- ಮಾಡುವವನು ಅವರ ಮಗಳ ಮಗ;
- ಮಾಡುವವನ ತಂದೆ ಜೀವಂತವಿದ್ದರೂ ಮಾಡಬಹುದು; ಈ ದಿನ ಇರುವುದೇ ಆ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕಾಗಿ.
ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ; ಕುಟುಂಬ ತನ್ನ ಪುರೋಹಿತರನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ತಂದೆ ಮೃತರಾದವನು ತನ್ನ ಮಹಾಲಯ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲೇ ತಾಯಿಯ ವಂಶವನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ, ಈ ದಿನ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ತಂದೆ ಜೀವಂತವಿರುವ ದೌಹಿತ್ರನಿಗೆ ಎಂದು ಅನೇಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ; ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಎರಡೂ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಿಂಡದ ಬಗ್ಗೆ ಎರಡು ರೂಢಿಗಳಿವೆ. ಧರ್ಮಸಿಂಧು ಪಿಂಡವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಮಾಧ್ವರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸುವ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವೂ ಸೇರಿ ಇತರ ಕೆಲವು ಪದ್ಧತಿಗಳು, ತಂದೆ ಜೀವಂತವಿರುವವನು ಪಿಂಡ ಕೊಡಬಾರದು ಎಂದು, ಪಿಂಡವಿಲ್ಲದ ಸಂಕಲ್ಪ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭೋಜನ ಅಥವಾ ಸಾಮಗ್ರಿ ದಾನದೊಂದಿಗೆ, ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಈ ದಿನ ಮಾತಾಮಹಿ ಮತ್ತು ಮಾತಾಮಹನ ಮೇಲಿನ ತಲೆಮಾರುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕೇ ಎಂಬುದರಲ್ಲೂ ಗ್ರಂಥಗಳು ಭಿನ್ನ.
ಯಾವ ದಿನ
ಇದು ಶ್ರಾದ್ಧವಾದ್ದರಿಂದ ಅಪರಾಹ್ಣದ ನಿಯಮ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಹಗಲನ್ನು ಐದು ಸಮಭಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ನಾಲ್ಕನೆಯದಾದ ಅಪರಾಹ್ಣ ಕರ್ಮದ ಹೊತ್ತು; ಆ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ದಿನವೇ ದೌಹಿತ್ರ ಪ್ರತಿಪದ. ನವರಾತ್ರಿ ಆರಂಭವಾಗುವುದಾದರೋ ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಪದೆ ಇರುವ ದಿನ. ಬಹುತೇಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಒಂದೇ ದಿನ. ಪ್ರತಿಪದೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ತಡವಾಗಿ ಆರಂಭವಾದರೆ ಎರಡೂ ಬೇರೆಯಾಗಬಹುದು; ಆಗ ನವರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮುದ್ರಿಸುವ ಪಂಚಾಂಗ ಶ್ರಾದ್ಧದ ಸರಿಯಾದ ದಿನದಿಂದ ಒಂದು ದಿನ ದೂರವಿರಬಹುದು. ಅನುದಿನ ಇದನ್ನು ಅಪರಾಹ್ಣದಿಂದ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಚರಣೆ
ದೌಹಿತ್ರ ಕರ್ಮ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಉಪವಾಸವಿದ್ದು, ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ನಂತರ ತಿಲ ತರ್ಪಣದೊಂದಿಗೆ, ತನ್ನ ರೂಢಿ ಒಪ್ಪಿದರೆ ಪಿಂಡದೊಂದಿಗೆ, ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಭೋಜನ ಅಥವಾ ಸನ್ಮಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ನವರಾತ್ರಿಯ ಕಲಶ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಅದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸಣ್ಣ ಕರ್ಮ, ಆಚರಿಸುವವರು ಕಡಿಮೆ; ಆದರೂ ಪಿತೃಗಳ ಕಾಲವನ್ನು ಇದು ಮೃದುವಾಗಿ ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ: ಮಹಾಲಯದ ಕೊನೆಯ ಅರ್ಪಣೆ ವಂಶದ ಗೆರೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ತನ್ನನ್ನು ಹೆತ್ತ ತಾಯಿಯ ತಂದೆಗೆ ಮೊಮ್ಮಗನಿಂದ.