Gajachchhaya, the elephant’s shadow, is the name of a rare combination of Sun, Moon and tithi in the Mahalaya fortnight. A shraddha performed in it is held to be of the highest merit the fortnight can offer: the ancestors are said to be satisfied by it for twelve years. In many years it does not occur at all.
What the yoga is
This is not one of the twenty-seven yogas of the panchanga, which are fixed by the sum of the Sun’s and Moon’s longitudes. It is a yoga in the looser sense, a coming together of conditions. Two forms are given:
- the Sun in the nakshatra Hasta and the Moon in Magha, on a trayodashi of the fortnight; or
- the Sun and Moon both in Hasta, on the amavasya.
Some authorities recognise only the first. The name goes back to a verse of the Manusmriti in which the ancestors wish for a descendant who will offer them payasa with honey and ghee on a trayodashi, and when the shadow of the elephant falls to the east. The verse is read in more than one way: as the afternoon hour when shadows fall eastward, as a pointer to Hasta, and as a description of the combination itself. The later texts fix it as the combination above.
Why it is rare
The Sun enters Hasta, by the sidereal reckoning, towards the end of September and stays about thirteen days. The Mahalaya fortnight moves with the lunar calendar and in most years is over, or nearly over, before the Sun gets there. The yoga is therefore possible only in years when the fortnight falls late, with the new moon at the very end of September or in the first days of October.
Even then the first form needs a narrow fit. On a krishna trayodashi the Moon is between twenty-four and thirty-six degrees behind the Sun, and with the Moon in Magha that places the Sun only in the first part of Hasta. The second form needs the new moon itself to fall in Hasta. So some years have one form, a few have both, and most have neither.
How Anudina finds it, and why calendars differ
Like every shraddha it is judged in the afternoon. Anudina marks the yoga on the day on which, at the middle of the aparahna, the Sun is in Hasta and either the tithi is trayodashi with the Moon in Magha, or the tithi is amavasya with the Moon in Hasta. A calendar that tests the conditions at sunrise, or accepts them at any hour of the day, can show it on a different day or show it where Anudina does not.
The Sun’s nakshatra also depends on the ayanamsa. In a year when the Sun is close to the boundary of Hasta, almanacs using different values can disagree about whether the yoga occurs at all. This is a real disagreement between reckonings, not an error in one of them.
How it is kept
A family that learns of the yoga in a given year performs a shraddha in it, in the aparahna, to all its ancestors, in addition to the tithi shraddha, with payasa, honey and ghee in accordance with the verse. It is an occasion to be taken when it comes, not one to wait for: the ordinary tithi shraddha and Mahalaya Amavasya are complete without it.
ಗಜಚ್ಛಾಯಾ, ಅಂದರೆ ಆನೆಯ ನೆರಳು, ಮಹಾಲಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ತಿಥಿಗಳ ಒಂದು ಅಪರೂಪದ ಸಂಯೋಗದ ಹೆಸರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಶ್ರಾದ್ಧ ಪಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಧಿಕ ಫಲದ್ದು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ: ಪಿತೃಗಳು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಬರುವುದೇ ಇಲ್ಲ.
ಯೋಗ ಎಂದರೇನು
ಇದು ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರರ ರೇಖಾಂಶಗಳ ಮೊತ್ತದಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುವ ಪಂಚಾಂಗದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಯೋಗ ಎಂದರೆ ಸಡಿಲ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಕೆಲವು ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರುವುದು. ಎರಡು ರೂಪಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ:
- ಸೂರ್ಯ ಹಸ್ತ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ, ಚಂದ್ರ ಮಘೆಯಲ್ಲಿ, ಪಕ್ಷದ ತ್ರಯೋದಶಿಯಂದು; ಅಥವಾ
- ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರ ಇಬ್ಬರೂ ಹಸ್ತದಲ್ಲಿ, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು.
ಕೆಲವರು ಮೊದಲನೆಯದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ಹೆಸರಿನ ಮೂಲ ಮನುಸ್ಮೃತಿಯ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕ: ತ್ರಯೋದಶಿಯಂದು, ಆನೆಯ ನೆರಳು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಾಗ, ಜೇನು ತುಪ್ಪ ಬೆರೆಸಿದ ಪಾಯಸ ಅರ್ಪಿಸುವ ವಂಶಜನನ್ನು ಪಿತೃಗಳು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹಲವು ರೀತಿ ಅರ್ಥೈಸುತ್ತಾರೆ: ನೆರಳು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಬೀಳುವ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ನಂತರದ ಹೊತ್ತು ಎಂದು, ಹಸ್ತದ ಸೂಚನೆ ಎಂದು, ಸಂಯೋಗದ ವರ್ಣನೆಯೇ ಎಂದು. ನಂತರದ ಗ್ರಂಥಗಳು ಅದನ್ನು ಮೇಲಿನ ಸಂಯೋಗವಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತವೆ.
ಏಕೆ ಅಪರೂಪ
ನಿರಯನ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ಕೊನೆಯ ವೇಳೆಗೆ ಹಸ್ತಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸುಮಾರು ಹದಿಮೂರು ದಿನ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಲಯ ಪಕ್ಷ ಚಾಂದ್ರಮಾನದೊಂದಿಗೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ; ಬಹುತೇಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪುವ ಮುಂಚೆಯೇ ಅದು ಮುಗಿದಿರುತ್ತದೆ, ಅಥವಾ ಮುಗಿಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಕ್ಷ ತಡವಾಗಿ ಬರುವ, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ತೀರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಮೊದಲ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಈ ಯೋಗ ಸಾಧ್ಯ.
ಆಗಲೂ ಮೊದಲ ರೂಪಕ್ಕೆ ಇಕ್ಕಟ್ಟಾದ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಬೇಕು. ಕೃಷ್ಣ ತ್ರಯೋದಶಿಯಂದು ಚಂದ್ರ ಸೂರ್ಯನಿಗಿಂತ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಮೂವತ್ತಾರು ಡಿಗ್ರಿ ಹಿಂದಿರುತ್ತಾನೆ; ಚಂದ್ರ ಮಘೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಸೂರ್ಯ ಹಸ್ತದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರಬಹುದು. ಎರಡನೆಯ ರೂಪಕ್ಕೆ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯೇ ಹಸ್ತದಲ್ಲಿ ಬೀಳಬೇಕು. ಹೀಗಾಗಿ ಕೆಲವು ವರ್ಷ ಒಂದು ರೂಪ, ಕೆಲವೇ ವರ್ಷ ಎರಡೂ, ಬಹುತೇಕ ವರ್ಷ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ.
ಅನುದಿನ ಹೇಗೆ ಕಂಡುಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ, ಪಂಚಾಂಗಗಳು ಏಕೆ ಭಿನ್ನ
ಎಲ್ಲ ಶ್ರಾದ್ಧಗಳಂತೆ ಇದನ್ನೂ ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಪರಾಹ್ಣದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಹಸ್ತದಲ್ಲಿದ್ದು, ತಿಥಿ ತ್ರಯೋದಶಿ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ ಮಘೆಯಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ತಿಥಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ ಹಸ್ತದಲ್ಲಿ ಇರುವ ದಿನವನ್ನು ಅನುದಿನ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ನೋಡುವ, ಅಥವಾ ದಿನದ ಯಾವ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಾದರೂ ಒಪ್ಪುವ ಪಂಚಾಂಗ ಅದನ್ನು ಬೇರೆ ದಿನ ತೋರಿಸಬಹುದು, ಅಥವಾ ಅನುದಿನ ತೋರಿಸದ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಬಹುದು.
ಸೂರ್ಯನ ನಕ್ಷತ್ರ ಅಯನಾಂಶವನ್ನೂ ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಸೂರ್ಯ ಹಸ್ತದ ಗಡಿಯ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಬೇರೆ ಅಯನಾಂಶ ಬಳಸುವ ಪಂಚಾಂಗಗಳು ಯೋಗ ಬರುತ್ತದೆಯೇ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬುದರಲ್ಲೇ ಭಿನ್ನವಾಗಬಹುದು. ಇದು ಲೆಕ್ಕ ಪದ್ಧತಿಗಳ ನಡುವಿನ ನಿಜವಾದ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ, ಯಾವುದೋ ಒಂದರ ತಪ್ಪಲ್ಲ.
ಆಚರಣೆ
ಆ ವರ್ಷ ಯೋಗ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದ ಕುಟುಂಬ, ತಿಥಿ ಶ್ರಾದ್ಧದ ಜೊತೆಗೆ, ಅಪರಾಹ್ಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಶ್ಲೋಕದಂತೆ ಪಾಯಸ, ಜೇನು, ತುಪ್ಪದೊಂದಿಗೆ. ಬಂದಾಗ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶ ಇದು, ಕಾಯುತ್ತ ಕೂರುವುದಲ್ಲ: ಸಾಮಾನ್ಯ ತಿಥಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ಮಹಾಲಯ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಇದಿಲ್ಲದೆಯೂ ಪೂರ್ಣ.