ಹಬ್ಬದ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನಗಾರಿ ಬಾರಿಸುವವನು ಯಾವ ಪದವನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕೇಳುವವರ ಕಿವಿಗೆ ಅದರ ಸದ್ದು ಒಂದು ಮಾತಿನಂತೆ ಕೇಳಿಸಬಹುದು.
ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಸದ್ದನ್ನೇ ಒಂದು ಚಮತ್ಕಾರವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ನಿಖರ ಹೆಸರು ನಮಗೆ ಖಚಿತವಿಲ್ಲ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ದುಂದುಭಿಸ್ತು ಸುತರಾಮಚೇತನಸ್ತನ್ಮುಖಾದಪಿ ಧನಂ ಧನಂ ಧನಮ್
ಇತ್ಥಮೇವ ನಿನದಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಕಿಂ ಪುನರ್ಯದಿ ಜನಃ ಸ ಚೇತನಃ
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
दुन्दुभिस्तु सुतरामचेतनस्तन्मुखादपि धनं धनं धनम्
इत्थमेव निनदः प्रवर्तते किं पुनर्यदि जनः स चेतनः
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
dundubhistu sutarāmacetanastanmukhādapi dhanaṃ dhanaṃ dhanam
itthameva ninadaḥ pravartate kiṃ punaryadi janaḥ sa cetanaḥ
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ದುಂದುಭಿಸ್ತು (दुन्दुभिस्तु, dundubhistu) = ನಗಾರಿಯಾದರೋ (ದುಂದುಭಿಃ + ತು) (the drum, however (dundubhih + tu))
- ಸುತರಾಮಚೇತನಸ್ತನ್ಮುಖಾದಪಿ (सुतरामचेतनस्तन्मुखादपि, sutarāmacetanastanmukhādapi) = ತೀರಾ ಅಚೇತನವಾದದ್ದು, ಅದರ ಬಾಯಿಂದಲೂ (ಸುತರಾಂ + ಅಚೇತನಃ + ತನ್ಮುಖಾತ್ + ಅಪಿ) (utterly insentient, even from its mouth (sutaram + achetanah + tanmukhat + api))
- ಧನಂ (धनं, dhanaṃ) = ಧನ ಎಂಬ ಸದ್ದು, ಧನ (dhanam, the sound, or wealth)
- ಧನಂ (धनं, dhanaṃ) = ಧನ (dhanam)
- ಧನಮ್ (धनम्, dhanam) = ಧನ (dhanam)
- ಇತ್ಥಮೇವ (इत्थमेव, itthameva) = ಹೀಗೆಯೇ (ಇತ್ಥಂ + ಏವ) (in just this way (ittham + eva))
- ನಿನದಃ (निनदः, ninadaḥ) = ಸದ್ದು (the sound)
- ಪ್ರವರ್ತತೇ (प्रवर्तते, pravartate) = ಹೊರಡುತ್ತದೆ (goes on)
- ಕಿಂ ಪುನರ್ಯದಿ (किं पुनर्यदि, kiṃ punaryadi) = ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಇನ್ನೇನು, ಒಂದು ವೇಳೆ (ಕಿಂ ಪುನಃ + ಯದಿ) (what then, if (kim punah + yadi))
- ಜನಃ (जनः, janaḥ) = ಮನುಷ್ಯ (a person)
- ಸ ಚೇತನಃ (स चेतनः, sa cetanaḥ) = ಅವನು ಚೇತನವುಳ್ಳವನು (he is a sentient being)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ನಗಾರಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಡ. ಆದರೂ ಅದರ ಬಾಯಿಂದ ಧನಂ ಧನಂ ಧನಂ ಎಂಬ ಸದ್ದೇ ಹೊರಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಚೇತನವುಳ್ಳವನಾದರೆ ಧನ ಧನ ಎಂದು ಹಲುಬುವುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನು.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
The drum is wholly without sense. Yet the sound that comes from its mouth is dhanam, dhanam, dhanam. If that is so, what is surprising when a man who does have sense keeps muttering money, money.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಇದು ಶ್ಲೇಷದ ಆಟ. ಧನ ಎಂಬುದು ನಗಾರಿಯ ಸದ್ದಿನ ಅನುಕರಣೆ ಎಂದೂ ಹೌದು, ಸಂಪತ್ತು ಎಂಬ ಅರ್ಥದ ಪದ ಎಂದೂ ಹೌದು. ಮುದ್ರಿತ ಪುಸ್ತಕದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯೂ ಅದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
This is a pun. Dhana is both an imitation of the drum’s beat and a word meaning wealth. The footnote in the printed book says the same.
ಇಲ್ಲಿ ನಗಾರಿ ಎಂದರೆ ಯುದ್ಧ ಅಥವಾ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಬಾರಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ಡೋಲು. ಜಡ ವಸ್ತುವೇ ಹಣದ ಮಾತಾಡುವಾಗ ಚೇತನವುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯನ ಮಾತನ್ನು ಏನೆನ್ನಬೇಕು ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಕಟಾಕ್ಷ. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯದ ಪದದ ಅನುಸ್ವಾರ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪಾಠ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತ.
Here dundubhi is the great drum beaten in battle or festival. The poet’s jab is that when even a lifeless thing talks of money, what is one to say of a living man. In the print the anusvara of the middle word is not clearly visible, so that detail of the reading is slightly uncertain.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 64. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 64. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ದಿನವಿಡೀ ಬಿಲ್ಲಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕದ ಮಾತೇ ಕೇಳುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಈ ಶ್ಲೋಕದ ನಗು ಹತ್ತಿರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತದೆ. ಅದು ನಮ್ಮ ಮಾತಿನ ಧಾಟಿಯನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ಗಮನಿಸಲು ಒಂದು ನೆಪ.
For those who work where talk is all billing and accounts, the laugh of this verse lands close. It is a reason to notice the tone of our own talk once in a while.
ಆದರೆ ಶ್ಲೋಕ ಹಣದ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ತಪ್ಪು ಎನ್ನುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನೇ ನಿರಂತರ ಜಪಿಸುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ನಗುತ್ತಿದೆ, ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರ.
But the verse is not calling concern about money wrong. It is smiling at the endless chanting of it, no more than that.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ