ಶಿರಃ ಶಾರ್ವಂ ಸ್ವರ್ಗಾತ್: ಗಂಗೆ ಇಳಿದದ್ದು ಒಂದೊಂದೇ ಹೆಜ್ಜೆ

ಒಬ್ಬರ ಬದುಕು ಕೆಡುವುದು ಒಂದೇ ಸಲಕ್ಕೆ ಅಲ್ಲ. ಒಂದು ತಪ್ಪು, ಆಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಇನ್ನೊಂದು, ಆಮೇಲೆ ಮೂರನೆಯದು. ಸುತ್ತಲಿನವರಿಗೆ ಅದು ಏಕಾಏಕಿ ಆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಇಳಿಯುವಿಕೆಗೆ ಗಂಗೆಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಿಂದ ಶಿವನ ತಲೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೆಟ್ಟ, ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ನೆಲ, ನೆಲದಿಂದ ಕಡಲು. ಶಿಖರಿಣೀ ವೃತ್ತದ ಮೊದಲ ಎರಡು ಸಾಲೇ ಒಂದು ಮೆಟ್ಟಿಲ ಸಾಲು. ಇದೇ ಶ್ಲೋಕ ಭರ್ತೃಹರಿಯ ನೀತಿಶತಕದಲ್ಲೂ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ, ಕುಪಂಡಿತನಿಂದಾ, ಶ್ಲೋಕ 59 · Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana, Against the Falsely Learned, verse 59

ವಿಷಯ: ವಿವೇಕ ಕಳೆದವರ ಬೀಳುವಿಕೆ · The fall of those who lose discernment

ಛಂದಸ್ಸು: ಶಿಖರಿಣೀ · Shikharini

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಶಿರಃ ಶಾರ್ವಂ ಸ್ವರ್ಗಾತ್ಪಶುಪತಿಶಿರಸ್ತಃ ಕ್ಷಿತಿಧರಂ
ಮಹೀಧ್ರಾದುತ್ತುಙ್ಗಾದವನಿಮವನೇಶ್ಚಾಪಿ ಜಲಧಿಮ್ ।
ಅಧೋಽಧೋ ಗಙ್ಗೇಯಂ ಪದಮುಪಗತಾ ಸ್ತೋಕಮಥವಾ
ವಿವೇಕಭ್ರಷ್ಟಾನಾಂ ಭವತಿ ವಿನಿಪಾತಃ ಶತಮುಖಃ ॥

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

शिरः शार्वं स्वर्गात्पशुपतिशिरस्तः क्षितिधरं
महीध्रादुत्तुङ्गादवनिमवनेश्चापि जलधिम् ।
अधोऽधो गङ्गेयं पदमुपगता स्तोकमथवा
विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ॥

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

śiraḥ śārvaṃ svargātpaśupatiśirastaḥ kṣitidharaṃ
mahīdhrāduttuṅgādavanimavaneścāpi jaladhim |
adho’dho gaṅgeyaṃ padamupagatā stokamathavā
vivekabhraṣṭānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ ||

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಶಿರಃ ಶಾರ್ವಮ್ (शिरः शार्वम्, śiraḥ śārvam) = ಶಿವನ ತಲೆಗೆ (to the head of Shiva)
ಸ್ವರ್ಗಾತ್ (स्वर्गात्, svargāt) = ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ (from heaven)
ಪಶುಪತಿಶಿರಸ್ತಃ (पशुपतिशिरस्तः, paśupatiśirastaḥ) = ಪಶುಪತಿಯ ತಲೆಯಿಂದ (from Pashupati’s head)
ಕ್ಷಿತಿಧರಮ್ (क्षितिधरम्, kṣitidharam) = ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ (to the mountain)
ಮಹೀಧ್ರಾತ್ ಉತ್ತುಙ್ಗಾತ್ (महीध्रात् उत्तुङ्गात्, mahīdhrāt uttuṅgāt) = ಎತ್ತರವಾದ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ (from the lofty mountain)
ಅವನಿಮ್ (अवनिम्, avanim) = ನೆಲಕ್ಕೆ (to the earth)
ಅವನೇಃ ಚ ಅಪಿ (अवनेः च अपि, avaneḥ ca api) = ನೆಲದಿಂದಲೂ (and from the earth too)
ಜಲಧಿಮ್ (जलधिम्, jaladhim) = ಕಡಲಿಗೆ (to the sea)
ಅಧಃ ಅಧಃ (अधः अधः, adhaḥ adhaḥ) = ಕೆಳಕ್ಕೆ, ಇನ್ನೂ ಕೆಳಕ್ಕೆ (lower and lower)
ಗಙ್ಗಾ ಇಯಮ್ (गङ्गा इयम्, gaṅgā iyam) = ಈ ಗಂಗೆ (this Ganga)
ಪದಮ್ ಉಪಗತಾ (पदम् उपगता, padam upagatā) = ಹೆಜ್ಜೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿ ಹೋದಳು (went step by step)
ಸ್ತೋಕಮ್ ಅಥವಾ (स्तोकम् अथवा, stokam athavā) = ಅಥವಾ ಇದು ಸಣ್ಣದು (or rather, this is a small matter)
ವಿವೇಕಭ್ರಷ್ಟಾನಾಮ್ (विवेकभ्रष्टानाम्, vivekabhraṣṭānām) = ವಿವೇಕ ಕಳೆದುಕೊಂಡವರಿಗೆ (for those fallen away from discernment)
ಭವತಿ (भवति, bhavati) = ಆಗುತ್ತದೆ (there is)
ವಿನಿಪಾತಃ (विनिपातः, vinipātaḥ) = ಬೀಳುವಿಕೆ (a falling down)
ಶತಮುಖಃ (शतमुखः, śatamukhaḥ) = ನೂರು ಬಾಗಿಲಿನದು (one with a hundred mouths)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಈ ಗಂಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಶಿವನ ತಲೆಗೆ, ಪಶುಪತಿಯ ತಲೆಯಿಂದ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ, ಎತ್ತರವಾದ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ, ನೆಲದಿಂದ ಕಡಲಿಗೆ, ಹೀಗೆ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹೆಜ್ಜೆ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿ ಇಳಿದಳು. ಅಥವಾ ಇದು ಸಣ್ಣದು. ವಿವೇಕ ಕಳೆದುಕೊಂಡವರ ಬೀಳುವಿಕೆಗೆ ನೂರು ಬಾಗಿಲಿವೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

This Ganga went from heaven to Shiva’s head, from Pashupati’s head to the mountain, from the lofty mountain to the earth, and from the earth to the sea, lower and lower, step by step. Or rather, that is a small matter. For those who have fallen away from discernment the fall has a hundred mouths.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಶತಮುಖ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕದ ತಿರುವು ಇದೆ. ಗಂಗೆ ಕಡಲನ್ನು ಸೇರುವುದು ನೂರು ಮುಖಗಳಿಂದ, ಎಂದರೆ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯ ನೂರು ಕವಲುಗಳಿಂದ ಎಂಬುದು ಪಾರಂಪರಿಕ ಮಾತು. ಅದೇ ಪದ ವಿವೇಕ ಕಳೆದವರಿಗೆ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವ ನೂರು ದಾರಿ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಪದ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

The turn of the verse sits in the word shatamukha. The Ganga is traditionally said to reach the sea by a hundred mouths, the hundred channels of the delta. The same word becomes, for those without discernment, a hundred ways down. One word does both jobs.

ಗಂಗೆಯ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ರಮ ಇದೆ. ನಾಲ್ಕು ಮೆಟ್ಟಿಲು, ಒಂದಾದ ಮೇಲೆ ಒಂದು, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಮೆಟ್ಟಿಲೂ ಒಂದು ಗೌರವದ ಜಾಗ. ವಿವೇಕ ಕಳೆದವರ ಬೀಳುವಿಕೆಗೆ ಆ ಕ್ರಮವೂ ಇಲ್ಲ, ಮೆಟ್ಟಿಲೂ ಇಲ್ಲ. ಸ್ತೋಕಮಥವಾ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದ ಆ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನೇ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತವೆ.

The Ganga’s descent has an order to it. Four steps, one after another, and each step a place of honour. The fall of those who have lost discernment has neither that order nor those steps. The two words stokam athava push the comparison itself aside as too mild.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 41. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 41. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಒಂದು ತಪ್ಪನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಮಾಡುವ ಎರಡನೆಯ ತಪ್ಪೇ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವ ನೂರು ಬಾಗಿಲಿನ ಮೊದಲನೆಯದು. ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ತಿದ್ದುಪಡಿಯಿಂದ ಶುರುವಾಗಿ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದವರು ನೋಡಿರುತ್ತಾರೆ.

The second mistake, made to cover the first, is the first of the hundred mouths this verse speaks of. Anyone who has worked in a hospital has seen where a small correction to a record can lead.

ಇಳಿಯುವಿಕೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಒಂದು ಸಮಾಧಾನವೂ ಹೌದು. ಪ್ರತಿ ಮೆಟ್ಟಿಲಿನಲ್ಲೂ ನಿಲ್ಲುವ ಅವಕಾಶ ಇರುತ್ತದೆ. ಶ್ಲೋಕ ಆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅದು ಇದೆ.

That the descent happens in stages is also a consolation. At each step there is a chance to stop. The verse does not say so, but the picture it draws contains it.