ನಾಯಂ ಪ್ರಯಾತಿ ವಿಕೃತಿಂ: ಎಂದೂ ಹಳಸದ ಸುಭಾಷಿತ ರಸ

ಹಾಲು ಒಡೆಯುತ್ತದೆ, ಹಣ್ಣಿನ ರಸ ಕೆಡುತ್ತದೆ, ಎಷ್ಟೇ ಸಿಹಿಯಾದರೂ ಹೆಚ್ಚು ತಿಂದರೆ ಬೇಸರ ಬರುತ್ತದೆ.

ಸುಭಾಷಿತದ ರಸಕ್ಕೆ ಇವು ಯಾವುದೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಈ ವಸಂತತಿಲಕಾ ಪದ್ಯ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ, ಸುಭಾಷಿತಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 18 · Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana, In Praise of Fine Sayings, verse 18

ವಿಷಯ: ಸುಭಾಷಿತ ರಸದ ವಿಶೇಷ ಗುಣಗಳು · The special qualities of the flavour of fine sayings

ಛಂದಸ್ಸು: ವಸಂತತಿಲಕಾ · Vasantatilaka

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ನಾಯಂ ಪ್ರಯಾತಿ ವಿಕೃತಿಂ ವಿರಸೋ ನ ಯಃ ಸ್ಯಾ-
ನ್ನ ಕ್ಷೀಯತೇ ಬಹುಜನೈರ್ನಿತರಾಂ ನಿಪೀತಃ ।
ಜಾಡ್ಯಂ ನಿಹನ್ತಿ ರುಚಿಮೇತಿ ಕರೋತಿ ತೃಪ್ತಿಂ
ನೂನಂ ಸುಭಾಷಿತರಸೋಽನ್ಯರಸಾತಿಶಾಯೀ ॥

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

नायं प्रयाति विकृतिं विरसो न यः स्या-
न्न क्षीयते बहुजनैर्नितरां निपीतः ।
जाड्यं निहन्ति रुचिमेति करोति तृप्तिं
नूनं सुभाषितरसोऽन्यरसातिशायी ॥

ಸುಭಾಷಿತ (English IAST)

nāyaṃ prayāti vikṛtiṃ viraso na yaḥ syā-
nna kṣīyate bahujanairnitarāṃ nipītaḥ |
jāḍyaṃ nihanti rucimeti karoti tṛptiṃ
nūnaṃ subhāṣitaraso’nyarasātiśāyī ||

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ನ ಅಯಮ್ (न अयम्, na ayam) = ಇದು ಇಲ್ಲ (this does not)
ಪ್ರಯಾತಿ (प्रयाति, prayāti) = ಹೊಂದುತ್ತದೆ (go to)
ವಿಕೃತಿಮ್ (विकृतिम्, vikṛtim) = ಕೆಡುವಿಕೆಯನ್ನು (spoiling)
ವಿರಸಃ (विरसः, virasaḥ) = ರುಚಿಯಿಲ್ಲದ್ದು (tasteless)
ನ ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ (न यः स्यात्, na yaḥ syāt) = ಯಾವುದು ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ (which never becomes)
ನ ಕ್ಷೀಯತೇ (न क्षीयते, na kṣīyate) = ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ (does not diminish)
ಬಹುಜನೈಃ (बहुजनैः, bahujanaiḥ) = ಬಹಳ ಜನರಿಂದ (by many people)
ನಿತರಾಮ್ (नितराम्, nitarām) = ಹೆಚ್ಚಾಗಿ (deeply)
ನಿಪೀತಃ (निपीतः, nipītaḥ) = ಕುಡಿದರೂ (though drunk)
ಜಾಡ್ಯಮ್ (जाड्यम्, jāḍyam) = ಜಡತೆಯನ್ನು, ಮಂದತೆಯನ್ನು (dullness)
ನಿಹನ್ತಿ (निहन्ति, nihanti) = ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ (destroys)
ರುಚಿಮ್ (रुचिम्, rucim) = ರುಚಿಯನ್ನು, ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು (relish)
ಏತಿ (एति, eti) = ಹೊಂದುತ್ತದೆ (gains)
ಕರೋತಿ (करोति, karoti) = ಮಾಡುತ್ತದೆ (gives)
ತೃಪ್ತಿಮ್ (तृप्तिम्, tṛptim) = ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು (satisfaction)
ನೂನಮ್ (नूनम्, nūnam) = ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ (surely)
ಸುಭಾಷಿತರಸಃ (सुभाषितरसः, subhāṣitarasaḥ) = ಸುಭಾಷಿತದ ರಸ (the flavour of fine sayings)
ಅನ್ಯರಸಾತಿಶಾಯೀ (अन्यरसातिशायी, anyarasātiśāyī) = ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ರಸಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿಸುವಂಥದ್ದು (surpassing all other flavours)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಇದು ಕೆಡುವುದಿಲ್ಲ. ಎಂದೂ ರುಚಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಬಹಳ ಜನ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕುಡಿದರೂ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜಡತೆಯನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತದೆ, ಇನ್ನಷ್ಟು ರುಚಿಸುತ್ತದೆ, ತೃಪ್ತಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಸುಭಾಷಿತದ ರಸ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲ ರಸಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

It does not spoil. It never turns tasteless. Though many drink deeply of it, it does not diminish. It dispels dullness, grows in relish and gives satisfaction. Surely the flavour of fine sayings surpasses every other flavour.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ವಿಕೃತಿ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ವಿಕಾರ ಎಂದೂ, ಜಾಡ್ಯ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಮಾಂದ್ಯ ಎಂದೂ, ಅನ್ಯರಸಾತಿಶಾಯೀ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ರಸಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಎಂದೂ ಅರ್ಥ ಕೊಡುತ್ತದೆ.

The footnote in the Subhashitaratnabhandagara glosses vikriti as vikara, change for the worse, jadya as mandya, sluggishness, and anyarasatishayi as standing above other flavours.

ಇಲ್ಲಿರುವುದು ವ್ಯತಿರೇಕ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರದ ಭಾವ. ಹೋಲಿಕೆಗೆ ತಂದ ವಸ್ತುಗಳಿಗಿಂತ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಿರುವ ವಸ್ತುವೇ ಮಿಗಿಲು ಎಂದು ಒಂದೊಂದು ಗುಣದಲ್ಲೂ ತೋರಿಸುವುದು. ಹೆಚ್ಚು ತಿಂದರೆ ಊಟ ಜಡತೆ ತರುತ್ತದೆ, ಸುಭಾಷಿತ ಜಡತೆಯನ್ನೇ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ.

The idea here is that of vyatireka, the figure that shows the thing described excelling its comparisons point by point. Too much food brings sluggishness, while the fine saying dispels it.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 29. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 29. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತನ್ನು ನೂರು ಜನರಿಗೆ ಹಂಚಿದರೂ ನಮ್ಮಲ್ಲಿರುವುದು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭವಾದ ಸಂಪತ್ತು.

Sharing a good saying with a hundred people does not lessen what we have. It is the easiest wealth to share.

ಊಟ ಹೆಚ್ಚಾದರೆ ಮಂಪರು ಬರುತ್ತದೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಓದು ಹೆಚ್ಚಾದರೆ ಮನಸ್ಸು ಚುರುಕಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಹದ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ಬೇಕು, ಮನಸ್ಸಿನ ಈ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಆ ಭಯವಿಲ್ಲ.

Too much food brings drowsiness. More good reading makes the mind sharper. The body’s food needs a limit, this food of the mind carries no such worry.