ಆಯುಸ್ತೇ ನರವೀರ ವರ್ಧತು: ಹೇಮಂತ ಋತುವಿನ ನಾಲ್ಕು ಹೋಲಿಕೆ

ಚಳಿಗಾಲದ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಹೊರಗೆ ಕಾಯುವ ರೋಗಿಗಳ ಸಾಲಿಗೆ ಬಿಸಿಲು ಬೀಳುವುದು ಎಷ್ಟು ಹಿತ ಎಂದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತು. ಅದೇ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಉದ್ದ, ನೀರು ತಣ್ಣಗೆ ಚುಚ್ಚುವಂತಿರುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಹೇಮಂತ ಋತುವಿನ ನಾಲ್ಕು ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗಿ ಇಟ್ಟು ರಾಜನಿಗೆ ಹಾರೈಸುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 225 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 225

ವಿಷಯ: ಹೇಮಂತದ ಹೋಲಿಕೆಯ ಹಾರೈಕೆ · A wish by winter comparisons

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಆಯುಸ್ತೇ ನರವೀರ ವರ್ಧತು ಸದಾ ಹೇಮಂತರಾತ್ರಿರ್ಯಥಾ ಲೋಕಾನಾಂ ಪ್ರಿಯವರ್ಧನೋ ಭವ ಸದಾ ಹೇಮಂತಸೂರ್ಯೋ ಯಥಾ
ಲೋಕಾನಾಂ ಭಯವರ್ಧನೋ ಭವ ಸದಾ ಹೇಮಂತತೋಯಂ ಯಥಾ ನಾಶಂ ಯಾಂತು ತವಾರಯೋಽಪಿ ಸತತಂ ಹೇಮಂತಪದ್ಮಂ ಯಥಾ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

आयुस्ते नरवीर वर्धतु सदा हेमन्तरात्रिर्यथा लोकानां प्रियवर्धनो भव सदा हेमन्तसूर्यो यथा
लोकानां भयवर्धनो भव सदा हेमन्ततोयं यथा नाशं यान्तु तवारयोऽपि सततं हेमन्तपद्मं यथा

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

āyuste naravīra vardhatu sadā hemantarātriryathā lokānāṃ priyavardhano bhava sadā hemantasūryo yathā
lokānāṃ bhayavardhano bhava sadā hemantatoyaṃ yathā nāśaṃ yāntu tavārayo’pi satataṃ hemantapadmaṃ yathā

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಆಯುಸ್ತೇ (आयुस्ते, āyuste) = ನಿನ್ನ ಆಯುಸ್ಸು (ಆಯುಃ ತೇ) (your lifespan)
ನರವೀರ (नरवीर, naravīra) = ಎಲೈ ನರರಲ್ಲಿ ವೀರನೇ (O hero among men)
ವರ್ಧತು ಸದಾ (वर्धतु सदा, vardhatu sadā) = ಸದಾ ಬೆಳೆಯಲಿ (may it always grow)
ಹೇಮಂತರಾತ್ರಿರ್ಯಥಾ (हेमन्तरात्रिर्यथा, hemantarātriryathā) = ಹೇಮಂತದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ (ಹೇಮಂತರಾತ್ರಿಃ ಯಥಾ) (like a winter night)
ಲೋಕಾನಾಂ (लोकानां, lokānāṃ) = ಜನರಿಗೆ (of the people)
ಪ್ರಿಯವರ್ಧನೋ ಭವ ಸದಾ (प्रियवर्धनो भव सदा, priyavardhano bhava sadā) = ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನಾಗು ಸದಾ (be always one who increases fondness)
ಹೇಮಂತಸೂರ್ಯೋ ಯಥಾ (हेमन्तसूर्यो यथा, hemantasūryo yathā) = ಹೇಮಂತದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ (like the winter sun)
ಲೋಕಾನಾಂ (लोकानां, lokānāṃ) = ಜನರ (of the people)
ಭಯವರ್ಧನೋ ಭವ ಸದಾ (भयवर्धनो भव सदा, bhayavardhano bhava sadā) = ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನಾಗು ಸದಾ (be always one who increases fear)
ಹೇಮಂತತೋಯಂ ಯಥಾ (हेमन्ततोयं यथा, hemantatoyaṃ yathā) = ಹೇಮಂತದ ನೀರಿನಂತೆ (like winter water)
ನಾಶಂ ಯಾಂತು (नाशं यान्तु, nāśaṃ yāntu) = ನಾಶ ಹೊಂದಲಿ (may they come to ruin)
ತವಾರಯೋಽಪಿ ಸತತಂ (तवारयोऽपि सततं, tavārayo’pi satataṃ) = ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ಕೂಡ ಸದಾ (ತವ ಅರಯಃ ಅಪಿ) (your enemies too, always)
ಹೇಮಂತಪದ್ಮಂ ಯಥಾ (हेमन्तपद्मं यथा, hemantapadmaṃ yathā) = ಹೇಮಂತದ ಕಮಲದಂತೆ (like a winter lotus)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಎಲೈ ನರವೀರನೇ, ಹೇಮಂತದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ನಿನ್ನ ಆಯುಸ್ಸು ಬೆಳೆಯಲಿ. ಹೇಮಂತದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಜನರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನಾಗು. ಹೇಮಂತದ ನೀರಿನಂತೆ ಜನರ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನಾಗು, ಹೇಮಂತದ ಕಮಲದಂತೆ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳು ಸದಾ ನಾಶವಾಗಲಿ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O hero among men, may your life grow long as a winter night. Be a lasting source of fondness to the people, like the winter sun. Be a source of fear to the people, like winter water, and may your enemies come to ruin like a winter lotus.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಹೇಮಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಉದ್ದ, ಸೂರ್ಯನ ಬಿಸಿಲು ಹಿತ, ನೀರು ಕೊರೆಯುವಷ್ಟು ತಣ್ಣಗೆ, ಕಮಲಗಳು ಚಳಿಗೆ ಬಾಡುತ್ತವೆ. ನಾಲ್ಕು ಹೋಲಿಕೆಗಳೂ ಈ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅನುಭವದಿಂದ ಬಂದಿವೆ.

In the winter season the night is long, the sun is welcome, water bites with cold and lotuses wither. All four comparisons come from this plain experience.

ಎರಡನೆಯ ಸಾಲಿನ ಲೋಕಾನಾಂ ಭಯವರ್ಧನಃ ಎಂಬ ಮಾತು ಕಷ್ಟ. ಹೊಗಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜನರ ಭಯ ಹೆಚ್ಚಿಸು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ವಿಚಿತ್ರ. ಪುಸ್ತಕದ ಮುದ್ರಣ ಹೀಗೆಯೇ ಇದೆ, ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅದು ದುಷ್ಟರ ಭಯ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿರಬಹುದು. ಇದು ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತ ಓದು.

The phrase about increasing the people’s fear in the second half-line is hard. Wishing a king to increase the people’s fear is odd in praise. The print reads this way and we have followed it. It may mean the fear felt by wrongdoers. This reading is somewhat uncertain.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 109. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 109. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಒಬ್ಬ ಹಿರಿಯ ವೈದ್ಯರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಬಿಸಿಲಿನಂತೆ ಹಿತ, ತಪ್ಪಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಣ್ಣೀರಿನಂತೆ ಕಠಿಣ ಎಂದರೆ ಅದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುರುತಿನ ಲಕ್ಷಣ. ಹಾರೈಕೆಯ ಈ ಸಮತೋಲನ ನಮಗೆ ಹಿಡಿಸುತ್ತದೆ.

A senior doctor who is warm as the sun to students and firm as cold water only with mistakes shows a good balance. That balance in the wish appeals to us.

ಆದರೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದನ್ನು ಗುಣ ಎಂದು ಇಂದು ನಾವು ಒಪ್ಪುವುದು ಕಷ್ಟ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಅದರ ಕಾಲದ ರಾಜಪ್ರಶಂಸೆ ಎಂದು ಓದುವುದು ಉತ್ತಮ.

Yet it is hard to accept causing fear as a virtue today. So it is better to read the verse as praise of a king in its own time.