ದೇವ ತ್ವದ್ಭುಜದಂಡ: ಬಿಳಿಯ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲ ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಯ ಹನಿಗಳು

ಹಾಲು ಉಕ್ಕಿದಾಗ ಒಲೆಯ ಸುತ್ತ ಬಿಳಿಯ ಹನಿಗಳು ಚೆಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಅಡುಗೆಮನೆಯ ಯಾವ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಾದರೂ ಒಂದು ಹನಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅದೇ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಒಲೆಯ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಪ್ರತಾಪ ಇದೆ, ಹಾಲಿನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕೀರ್ತಿ ಇದೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಪ್ರತಾಪವರ್ಣನಂ, ಶ್ಲೋಕ 16 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, The Majesty of the King, verse 16

ವಿಷಯ: ಕೀರ್ತಿಯ ಬಿಳುಪು · The whiteness of fame

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ದೇವ ತ್ವದ್ಭುಜದಂಡದರ್ಪಗರಿಮೋದ್ಗೀರ್ಣಪ್ರತಾಪಾನಲಜ್ವಾಲಾಪಕ್ರಿಮಕೀರ್ತಿಪಾರದಘಟೀವಿಸ್ಫಾರಿತಾ ಬಿಂದವಃ
ಶೇಷಾಹಿಃ ಕತಿ ತಾರಕಾಃ ಕತಿ ಕತಿ ಕ್ಷೀರೋದಧಿಃ ಕತ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಲೇಯಾಚಲಶಂಖಶುಕ್ತಿಕರಕಾಃ ಕರ್ಪೂರಕುಂದೇಂದವಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

देव त्वद्भुजदण्डदर्पगरिमोद्गीर्णप्रतापानलज्वालापक्रिमकीर्तिपारदघटीविस्फारिता बिन्दवः
शेषाहिः कति तारकाः कति कति क्षीरोदधिः कत्यपि प्रालेयाचलशङ्खशुक्तिकरकाः कर्पूरकुन्देन्दवः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

deva tvadbhujadaṇḍadarpagarimodgīrṇapratāpānalajvālāpakrimakīrtipāradaghaṭīvisphāritā bindavaḥ
śeṣāhiḥ kati tārakāḥ kati kati kṣīrodadhiḥ katyapi prāleyācalaśaṅkhaśuktikarakāḥ karpūrakundendavaḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ದೇವ (देव, deva) = ಪ್ರಭುವೇ (O lord)
ತ್ವದ್ಭುಜದಂಡದರ್ಪಗರಿಮೋದ್ಗೀರ್ಣಪ್ರತಾಪಾನಲಜ್ವಾಲಾಪಕ್ರಿಮಕೀರ್ತಿಪಾರದಘಟೀವಿಸ್ಫಾರಿತಾ (त्वद्भुजदण्डदर्पगरिमोद्गीर्णप्रतापानलज्वालापक्रिमकीर्तिपारदघटीविस्फारिता, tvadbhujadaṇḍadarpagarimodgīrṇapratāpānalajvālāpakrimakīrtipāradaghaṭīvisphāritā) = ನಿನ್ನ ತೋಳಿನ ದರ್ಪದ ಭಾರದಿಂದ ಕಾರಿದ ಪ್ರತಾಪಾಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂದ ಕೀರ್ತಿ ಎಂಬ ಪಾದರಸದ ಪಾತ್ರೆಯಿಂದ ಚೆಲ್ಲಿದ (ತ್ವತ್ ಭುಜದಂಡ ದರ್ಪ ಗರಿಮ ಉದ್ಗೀರ್ಣ ಪ್ರತಾಪ ಅನಲ ಜ್ವಾಲಾ ಪಕ್ರಿಮ ಕೀರ್ತಿ ಪಾರದ ಘಟೀ ವಿಸ್ಫಾರಿತಾಃ) (spattered out of the pot of fame-mercury cooked in the flame of the prowess-fire that the weight of the pride of your arm spat forth)
ಬಿಂದವಃ (बिन्दवः, bindavaḥ) = ಹನಿಗಳು (drops)
ಶೇಷಾಹಿಃ (शेषाहिः, śeṣāhiḥ) = ಶೇಷ ಎಂಬ ಸರ್ಪ (the serpent Shesha)
ಕತಿ (कति, kati) = ಎಷ್ಟೋ (how many)
ತಾರಕಾಃ (तारकाः, tārakāḥ) = ನಕ್ಷತ್ರಗಳು (stars)
ಕತಿ (कति, kati) = ಎಷ್ಟೋ (how many)
ಕತಿ (कति, kati) = ಎಷ್ಟೋ (how many)
ಕ್ಷೀರೋದಧಿಃ (क्षीरोदधिः, kṣīrodadhiḥ) = ಕ್ಷೀರಸಾಗರಗಳು (milk oceans)
ಕತ್ಯಪಿ (कत्यपि, katyapi) = ಎಷ್ಟೋ (how many too)
ಪ್ರಾಲೇಯಾಚಲಶಂಖಶುಕ್ತಿಕರಕಾಃ (प्रालेयाचलशङ्खशुक्तिकरकाः, prāleyācalaśaṅkhaśuktikarakāḥ) = ಹಿಮಗಿರಿಗಳು, ಶಂಖಗಳು, ಮುತ್ತಿನ ಚಿಪ್ಪುಗಳು, ಆಲಿಕಲ್ಲುಗಳು (ಪ್ರಾಲೇಯಾಚಲ ಶಂಖ ಶುಕ್ತಿ ಕರಕಾಃ) (snow mountains, conches, pearl oysters, hailstones)
ಕರ್ಪೂರಕುಂದೇಂದವಃ (कर्पूरकुन्देन्दवः, karpūrakundendavaḥ) = ಕರ್ಪೂರ, ಕುಂದದ ಹೂವು, ಚಂದ್ರರು (ಕರ್ಪೂರ ಕುಂದ ಇಂದವಃ) (camphor, kunda jasmine and moons)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಪ್ರಭುವೇ, ನಿನ್ನ ತೋಳಿನ ದರ್ಪದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಪ್ರತಾಪಾಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಎಂಬ ಪಾದರಸ ಕುದಿಯಿತು. ಅದರ ಚಿಮ್ಮಿದ ಬಿಳಿಯ ಹನಿಗಳೇ ಇವು. ಇಷ್ಟೊಂದು ಶೇಷ ಸರ್ಪಗಳು, ಇಷ್ಟೊಂದು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಇಷ್ಟೊಂದು ಕ್ಷೀರಸಾಗರಗಳು, ಹಿಮಗಿರಿ, ಶಂಖ, ಮುತ್ತಿನ ಚಿಪ್ಪು, ಆಲಿಕಲ್ಲು, ಕರ್ಪೂರ, ಕುಂದದ ಹೂವು ಮತ್ತು ಚಂದ್ರರು.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O lord, in the flame of the fire of prowess that the pride of your arm let out, the mercury of your fame was cooked, and these are its spattered white drops. So many Sheshas, so many stars, so many milk oceans, snow mountains, conches, pearl oysters, hailstones, camphor, kunda jasmine and moons.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದ್ದು. ಅದು ಚಂದ್ರನಂತೆ ಅಥವಾ ಹಾಲಿನಂತೆ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಬಿಳಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಕೀರ್ತಿಯ ಹನಿಗಳೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಕವಿಗೆ ಸುಲಭವಾಯಿತು.

In the Sanskrit convention fame is white and spreads like the moon or milk. That made it easy for the poet to call every white thing in the world a drop of fame.

ಪಾದರಸವನ್ನು ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಸಿದರೆ ಅದರ ಬೆಳ್ಳಿಯಂತಹ ಹನಿಗಳು ಚಿಮ್ಮುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಅನುಭವದಿಂದ ಈ ಚಿತ್ರ ಬಂದಿದೆ. ಪಕ್ರಿಮ ಪದ ಅಪರೂಪ. ನಾವು ಅದನ್ನು ಬೆಂದ ಎಂದು ಓದಿದ್ದೇವೆ, ಇದು ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಊಹೆ.

The picture comes from the experience that mercury heated in a vessel throws up silvery drops. The word pakrima is rare. We have read it as cooked, a guess made from the context.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 134. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 134. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕೆಲವರ ಹೆಸರು ಹರಡುವುದು ಹೀಗೆಯೇ. ಒಂದು ಕೆಲಸದ ಕಾವು ಏರಿದಾಗ ಅದರ ಸುದ್ದಿ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೋ ಚೆಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಹೆಸರು ಶ್ರಮದ ಉಪಉತ್ಪನ್ನ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

Some reputations spread just like this. When the heat of one piece of work rises, news of it spills far and wide. One may say a good name is a by-product of effort.

ಆದರೆ ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಅಳತೆ ಸತ್ಯದ ಅಳತೆಯಲ್ಲ ಎಂದು ನಾವು ಓದುವಾಗ ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

But we should notice how large an exaggeration the poet makes here. When reading, we should remember that the measure of praise is not the measure of truth.