ದೃಷ್ಟ್ವೈವಾಙ್ಕುಶಮುದ್ರಯಾ: ಬಡತನದ ಆನೆಗೆ ಬಿದ್ದ ಸಂಕೋಲೆ

ಸಹಾಯ ಕೇಳಿ ಹೋದವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತುವಿಗಿಂತ ಕೊಟ್ಟವರ ಮಾತು ಮತ್ತು ನಡವಳಿಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವಿದ್ವಾಂಸ ಹಾಗೆಯೇ ರಾಜನಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಡತನವನ್ನು ಆನೆಯಾಗಿ, ರಾಜನ ನೋಟವನ್ನು ಅಂಕುಶವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುವುದು ಇದರ ವಿಶೇಷ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 264 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 264

ವಿಷಯ: ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಚಿತ್ರ · A scholar’s thanks to a king

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ದೃಷ್ಟ್ವೈವಾಂಕುಶಮುದ್ರಯಾ ನಿಗಡಿತೋ ದಾರಿದ್ರ್ಯದಂತಾವಲೋ ವಾಚಾ ಸುಂದರಯಾರ್ಚಯಾ ಮಮ ಕೃತೋ ಗಂಗಾವಗಾಹೋತ್ಸವಃ
ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನನಮಸ್ಕ್ರಿಯಾರ್ಧಘಟನೈರ್ಮಾನೋಽಪಿ ದಾನೋತ್ತರೋ ಲೀಲೇಯಂ ಭವತಾ ವಯಂ ತು ವಿದುಷಾಂ ಮೂರ್ಧಾನಮಧ್ಯಾಸಿತಾಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

दृष्ट्वैवाङ्कुशमुद्रया निगडितो दारिद्र्यदन्तावलो वाचा सुन्दरयार्चया मम कृतो गङ्गावगाहोत्सवः
अभ्युत्थाननमस्क्रियार्धघटनैर्मानोऽपि दानोत्तरो लीलेयं भवता वयं तु विदुषां मूर्धानमध्यासिताः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

dṛṣṭvaivāṅkuśamudrayā nigaḍito dāridryadantāvalo vācā sundarayārcayā mama kṛto gaṅgāvagāhotsavaḥ
abhyutthānanamaskriyārdhaghaṭanairmāno’pi dānottaro līleyaṃ bhavatā vayaṃ tu viduṣāṃ mūrdhānamadhyāsitāḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ದೃಷ್ಟ್ವೈವಾಂಕುಶಮುದ್ರಯಾ (दृष्ट्वैवाङ्कुशमुद्रया, dṛṣṭvaivāṅkuśamudrayā) = ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ಅಂಕುಶದಂತಹ ಮುದ್ರೆಯಿಂದ (ದೃಷ್ಟ್ವಾ + ಏವ + ಅಂಕುಶಮುದ್ರಯಾ) (at the mere sight, by the goad-like seal (drishtva + eva + ankushamudraya))
ನಿಗಡಿತೋ (निगडितो, nigaḍito) = ಸಂಕೋಲೆ ಹಾಕಿದ (was fettered)
ದಾರಿದ್ರ್ಯದಂತಾವಲೋ (दारिद्र्यदन्तावलो, dāridryadantāvalo) = ಬಡತನವೆಂಬ ಆನೆ (the elephant of poverty)
ವಾಚಾ (वाचा, vācā) = ಮಾತಿನಿಂದ (by the speech)
ಸುಂದರಯಾರ್ಚಯಾ (सुन्दरयार्चया, sundarayārcayā) = ಸುಂದರ ಸತ್ಕಾರದಿಂದ (ಸುಂದರಯಾ + ಅರ್ಚಯಾ) (by lovely honour (sundaraya + archaya))
ಮಮ (मम, mama) = ನನಗೆ (for me)
ಕೃತೋ (कृतो, kṛto) = ಮಾಡಲಾಯಿತು (was made)
ಗಂಗಾವಗಾಹೋತ್ಸವಃ (गङ्गावगाहोत्सवः, gaṅgāvagāhotsavaḥ) = ಗಂಗಾಸ್ನಾನದ ಉತ್ಸವ (a festival of bathing in the Ganga)
ಅಭ್ಯುತ್ಥಾನನಮಸ್ಕ್ರಿಯಾರ್ಧಘಟನೈರ್ಮಾನೋಽಪಿ (अभ्युत्थाननमस्क्रियार्धघटनैर्मानोऽपि, abhyutthānanamaskriyārdhaghaṭanairmāno’pi) = ಎದ್ದು ನಿಂತು ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ಮೊದಲಾದ ಸತ್ಕಾರಗಳಿಂದ, ಗೌರವವೂ (…ಮಾನಃ + ಅಪಿ) (by rising, bowing and the like, honour also (…manah + api))
ದಾನೋತ್ತರೋ (दानोत्तरो, dānottaro) = ದಾನಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು (greater than the gift)
ಲೀಲೇಯಂ (लीलेयं, līleyaṃ) = ಈ ಲೀಲೆ (ಲೀಲಾ + ಇಯಮ್) (this sport (lila + iyam))
ಭವತಾ (भवता, bhavatā) = ನಿನ್ನಿಂದ (by you)
ವಯಂ (वयं, vayaṃ) = ನಾವು (we)
ತು (तु, tu) = ಆದರೆ (but)
ವಿದುಷಾಂ (विदुषां, viduṣāṃ) = ವಿದ್ವಾಂಸರ (of the learned)
ಮೂರ್ಧಾನಮಧ್ಯಾಸಿತಾಃ (मूर्धानमध्यासिताः, mūrdhānamadhyāsitāḥ) = ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತವರಾದೆವು (ಮೂರ್ಧಾನಮ್ + ಅಧ್ಯಾಸಿತಾಃ) (have taken our seat upon the head (murdhanam + adhyasitah))

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ, ಅಂಕುಶದಂತಹ ನಿನ್ನ ಮುದ್ರೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಬಡತನವೆಂಬ ಆನೆಗೆ ಸಂಕೋಲೆ ಬಿತ್ತು. ನಿನ್ನ ಮಾತು ಮತ್ತು ಸುಂದರ ಸತ್ಕಾರ ನನಗೆ ಗಂಗಾಸ್ನಾನದ ಉತ್ಸವವಾಯಿತು. ಎದ್ದು ನಿಂತು ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ಮೊದಲಾದ ಸತ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಗೌರವವೂ ದಾನವನ್ನು ಮೀರಿತು. ಇದೆಲ್ಲ ನಿನ್ನ ಲೀಲೆ, ನಾವಾದರೋ ವಿದ್ವಾಂಸರ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತವರಾದೆವು.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

At the mere sight of you, by your goad-like seal, the elephant of my poverty was fettered. Your words and lovely honour became for me a festival of bathing in the Ganga. By rising, bowing and such courtesies, the honour even outweighed the gift. All this is your sport, and we have taken our seat upon the heads of the learned.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇದರಲ್ಲಿ ರೂಪಕ ಸರಣಿ ಇದೆ. ಬಡತನ ಮದ್ದಾನೆ, ರಾಜನ ನೋಟ ಅಂಕುಶ, ರಾಜನ ಮಾತು ಗಂಗಾಸ್ನಾನ. ಅಂಕುಶಮುದ್ರೆ ಎಂದರೆ ಅಂಕುಶದಂತಹ ಸನ್ನೆ ಅಥವಾ ಮುದ್ರೆ ಎಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸಿದ್ದೇವೆ.

The verse is a chain of metaphors. Poverty is a rutting elephant, the king’s glance is the goad, his speech is a Ganga bath. We take ankushamudra to mean a goad-like gesture or seal.

ದಾನೋತ್ತರ ಪದವನ್ನು ದಾನಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದ ಎಂದು ಓದಿದ್ದೇವೆ. ದಾನದ ನಂತರ ಬರುವ ಎಂದೂ ಓದಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಗೌರವವನ್ನು ದಾನಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿಡುವುದು ಶ್ಲೋಕದ ಮುಖ್ಯ ತಿರುವು. ಅರ್ಧಘಟನ ಪದದ ಸ್ವರೂಪ ನಮಗೆ ಪೂರ್ತಿ ಖಚಿತವಿಲ್ಲ.

We have read danottara as greater than the gift. It could also be read as coming after the gift. Putting honour above the gift is the main turn of the verse. The exact sense of ardhaghatana is not fully certain to us.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 111. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 111. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕೊಡುವಾಗ ತೋರುವ ಗೌರವ ಕೊಟ್ಟ ವಸ್ತುವಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಲೆ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಸಹಾಯ ಕೇಳಿ ಬಂದವರನ್ನು ಎದ್ದು ನಿಂತು ಸ್ವಾಗತಿಸುವುದು ಸಣ್ಣ ಕೆಲಸವಲ್ಲ.

It is plain here that the respect shown while giving is valued above the thing given. Rising to welcome someone who has come to ask for help is no small act.

ಕೇಳಲು ಹಿಂಜರಿಯುವ ರೋಗಿ ಅಥವಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗೆ ನಮ್ಮ ಒಂದು ನಗು, ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳುವ ಮಾತು ದೊಡ್ಡ ಸಹಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿರುವುದು ಕೃತಜ್ಞನ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ, ಅದನ್ನು ಅಕ್ಷರಶಃ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಿಲ್ಲ.

For a patient or student who hesitates to ask, a smile from us and a word asking them to sit can be a great help. But the verse holds a grateful man’s exaggeration and need not be taken literally.