ನಮ್ಮೊಳಗೇ ಇರುವ ಮೂರು ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಲು ಹೇಳಿದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಆಸೆ, ಕೋಪ ಮತ್ತು ದುರಾಸೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇವು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುವ ಶತ್ರುಗಳಲ್ಲ, ಒಳಗಿನಿಂದ ಎಳೆಯುವವು.
ಈ ಪದ್ಯ ಆ ಮೂರನ್ನೂ ಮೂರು ಬೇರೆ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ: ಬಾಣ, ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ಹಗ್ಗ. ಇದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ. ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರು ನಮಗೆ ಖಚಿತವಿಲ್ಲ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಕಾಂತಾಕಟಾಕ್ಷವಿಶಿಖಾ ನ ಲುನಂತಿ ಯಸ್ಯ ಚಿತ್ತಂ ನ ನಿರ್ದಹತಿ ಕೋಪಕೃಶಾನುತಾಪಃ
ಕರ್ಷಂತಿ ಭೂರಿ ವಿಷಯಾಂಶ್ಚ ನ ಲೋಭಪಾಶಾ ಲೋಕತ್ರಯಂ ಜಯತಿ ಕೃತ್ಸ್ನಮಿದಂ ಸ ಧೀರಃ
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
कान्ताकटाक्षविशिखा न लुनन्ति यस्य चित्तं न निर्दहति कोपकृशानुतापः
कर्षन्ति भूरि विषयांश्च न लोभपाशा लोकत्रयं जयति कृत्स्नमिदं स धीरः
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
kāntākaṭākṣaviśikhā na lunanti yasya cittaṃ na nirdahati kopakṛśānutāpaḥ
karṣanti bhūri viṣayāṃśca na lobhapāśā lokatrayaṃ jayati kṛtsnamidaṃ sa dhīraḥ
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಕಾಂತಾಕಟಾಕ್ಷವಿಶಿಖಾ (कान्ताकटाक्षविशिखा, kāntākaṭākṣaviśikhā) = ಪ್ರಿಯೆಯ ಓರೆನೋಟಗಳೆಂಬ ಬಾಣಗಳು (ಕಾಂತಾ ಕಟಾಕ್ಷ ವಿಶಿಖಾಃ) (the arrows of a beloved’s sidelong glances (kanta kataksha vishikhah))
- ನ ಲುನಂತಿ (न लुनन्ति, na lunanti) = ಕತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲ (do not cut)
- ಯಸ್ಯ (यस्य, yasya) = ಯಾವನ (whose)
- ಚಿತ್ತಂ (चित्तं, cittaṃ) = ಮನಸ್ಸನ್ನು (mind)
- ನ ನಿರ್ದಹತಿ (न निर्दहति, na nirdahati) = ಸುಟ್ಟುಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ (does not burn up)
- ಕೋಪಕೃಶಾನುತಾಪಃ (कोपकृशानुतापः, kopakṛśānutāpaḥ) = ಕೋಪವೆಂಬ ಬೆಂಕಿಯ ಬಿಸಿ (ಕೋಪ ಕೃಶಾನು ತಾಪಃ) (the heat of the fire of anger (kopa krishanu tapah))
- ಕರ್ಷಂತಿ (कर्षन्ति, karṣanti) = ಎಳೆಯುತ್ತವೆ (ನಕಾರ ಮುಂದಿನ ಪದದಲ್ಲಿದೆ) (drag (the negative stands in the next word))
- ಭೂರಿ (भूरि, bhūri) = ಹೆಚ್ಚಾಗಿ (greatly)
- ವಿಷಯಾಂಶ್ಚ (विषयांश्च, viṣayāṃśca) = ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳತ್ತ (ವಿಷಯಾನ್ ಚ) (and towards objects of the senses (vishayan cha))
- ನ ಲೋಭಪಾಶಾ (न लोभपाशा, na lobhapāśā) = ಲೋಭದ ಹಗ್ಗಗಳು ಇಲ್ಲ (ನ ಲೋಭಪಾಶಾಃ) (the nooses of greed do not (na lobhapashah))
- ಲೋಕತ್ರಯಂ (लोकत्रयं, lokatrayaṃ) = ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು (the three worlds)
- ಜಯತಿ (जयति, jayati) = ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ (conquers)
- ಕೃತ್ಸ್ನಮಿದಂ (कृत्स्नमिदं, kṛtsnamidaṃ) = ಇಡೀ ಈ (ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಇದಂ) (this whole (kritsnam idam))
- ಸ ಧೀರಃ (स धीरः, sa dhīraḥ) = ಆ ಧೀರ (that steadfast one)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಪ್ರಿಯೆಯ ಓರೆನೋಟಗಳೆಂಬ ಬಾಣಗಳು ಯಾರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಕೋಪವೆಂಬ ಬೆಂಕಿಯ ಬಿಸಿ ಯಾರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸುಡುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಲೋಭದ ಹಗ್ಗಗಳು ಯಾರನ್ನು ವಿಷಯಗಳತ್ತ ಬಹಳವಾಗಿ ಎಳೆಯುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆ ಧೀರ ಇಡೀ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
The one whose mind is not cut by the arrows of a beloved’s sidelong glances, is not burned by the heat of the fire of anger, and is not dragged far towards the objects of the senses by the nooses of greed, that steadfast person conquers the whole of the three worlds.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಮೂರು ದೌರ್ಬಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಮೂರು ಬೇರೆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿವೆ. ಬಾಣ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ, ಬೆಂಕಿ ಸುಡುತ್ತದೆ, ಹಗ್ಗ ಎಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕಟಾಕ್ಷ ಎಂದರೆ ಓರೆನೋಟ. ಇದನ್ನು ಬಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುವುದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದ ಹಳೆಯ ರೂಢಿ. ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಸೆಳೆತಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಂಕೇತ ಮಾತ್ರ.
Each weakness has its own action. An arrow cuts, a fire burns, a rope drags. Kataksha means a sidelong glance, and comparing it to an arrow is an old convention of Sanskrit poetry. Here it stands only as a sign of attraction.
ಲೋಕತ್ರಯ ಎಂದರೆ ಭೂಮಿ, ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಪಾತಾಳ ಎಂಬ ಮೂರು ಲೋಕ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಗೆದ್ದವನಿಗೆ ಲೋಕವನ್ನೇ ಗೆದ್ದಷ್ಟು ಗೌರವ ಎಂಬ ಭಾವ ಇಲ್ಲಿರಬಹುದು.
Lokatraya is usually taken to mean the three worlds of earth, heaven and the underworld. This is exaggeration. The feeling may be that one who has mastered himself deserves the honour of one who has conquered the world.
ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಾಕ್ಯಗಳು ನಕಾರದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತವೆ. ಧೀರನನ್ನು ಅವನು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದಲ್ಲ, ಅವನನ್ನು ಏನು ಮಾಡಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹ.
Three clauses here are built on a negative. It is notable that the steadfast person is described by what cannot be done to him, not by what he does.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 78. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 78. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ರೋಗಿಯ ಮುಂದೆ ಕೋಪ, ಲಾಭದ ಆಸೆ ಅಥವಾ ಆಕರ್ಷಣೆ ಯಾವುದೂ ವೈದ್ಯನ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಬಾಗಿಸಬಾರದು. ಇದನ್ನು ಕಲಿಸುವುದು ಸುಲಭ, ಪಾಲಿಸುವುದು ಕಷ್ಟ.
In front of a patient, neither anger, nor the lure of gain, nor attraction should bend a doctor’s judgement. It is easy to teach and hard to practise.
ಮೂರನ್ನೂ ಒಮ್ಮೆಲೇ ಗೆದ್ದವರು ಅಪರೂಪ. ನಮ್ಮನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಎಳೆಯುವುದು ಬಾಣವೋ, ಬೆಂಕಿಯೋ, ಹಗ್ಗವೋ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲು ಈ ಪದ್ಯ ಒಂದು ಸರಳ ಪಟ್ಟಿಯಂತೆ ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.
Few people have mastered all three at once. The verse also works as a simple checklist for noticing which of the three, arrow, fire or rope, pulls at us most.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ