ತಾದೃಗ್ದೀರ್ಘವಿರಿಂಚಿ: ಮಾತಿಗೆ ನಿಲುಕದ ಪ್ರತಾಪ ಸೂರ್ಯ

ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಬಂಧ ಬರೆಯಲು ಹೇಳಿದರೆ ಮಗು ಎರಡು ಸಾಲಿಗೇ ಸುಸ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳು ಮಾತಿನ ಅಳತೆಗೆ ಸಿಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕವಿ ಅದನ್ನೇ ರಾಜನ ಪ್ರತಾಪದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲ ಸಾಲು ಕ್ಲಿಷ್ಟ, ಎರಡನೆಯ ಸಾಲು ನೇರ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಪ್ರತಾಪವರ್ಣನಂ, ಶ್ಲೋಕ 18 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, The Majesty of the King, verse 18

ವಿಷಯ: ಪ್ರತಾಪ ಸೂರ್ಯ, ಮಾತಿನ ಮಿತಿ · The prowess-sun beyond words

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ತಾದೃಗ್ದೀರ್ಘವಿರಿಂಚಿವಾಸರವಿಧೌ ಜಾನಾಮಿ ಯತ್ಕರ್ತೃತಾಂ ಶಂಕೇ ಯತ್ಪ್ರತಿಬಿಂಬಮಂಬುಧಿಪಯಃಪೂರೋದರೇ ವಾಡವಃ
ವ್ಯೋಮವ್ಯಾಪಿವಿಪಕ್ಷರಾಜಕಯಶಸ್ತಾರಾಪರಾಭಾವುಕಃ ಕಾಸಾಮಸ್ಯ ನ ಸ ಪ್ರತಾಪತಪನಃ ಪಾರಂ ಗಿರಾಂ ಗಾಹತೇ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

तादृग्दीर्घविरिञ्चिवासरविधौ जानामि यत्कर्तृतां शङ्के यत्प्रतिबिम्बमम्बुधिपयःपूरोदरे वाडवः
व्योमव्यापिविपक्षराजकयशस्तारापराभावुकः कासामस्य न स प्रतापतपनः पारं गिरां गाहते

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

tādṛgdīrghaviriñcivāsaravidhau jānāmi yatkartṛtāṃ śaṅke yatpratibimbamambudhipayaḥpūrodare vāḍavaḥ
vyomavyāpivipakṣarājakayaśastārāparābhāvukaḥ kāsāmasya na sa pratāpatapanaḥ pāraṃ girāṃ gāhate

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ತಾದೃಗ್ದೀರ್ಘವಿರಿಂಚಿವಾಸರವಿಧೌ (तादृग्दीर्घविरिञ्चिवासरविधौ, tādṛgdīrghaviriñcivāsaravidhau) = ಅಷ್ಟು ದೀರ್ಘವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಹಗಲನ್ನು ರಚಿಸುವುದರಲ್ಲಿ (ತಾದೃಕ್ ದೀರ್ಘ ವಿರಿಂಚಿ ವಾಸರ ವಿಧೌ) (in the making of a Brahma-day so long)
ಜಾನಾಮಿ (जानामि, jānāmi) = ತಿಳಿದಿದೆ (it is known)
ಯತ್ಕರ್ತೃತಾಂ (यत्कर्तृतां, yatkartṛtāṃ) = ಯಾರ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು (ಯತ್ ಕರ್ತೃತಾಂ) (whose agency)
ಶಂಕೇ (शङ्के, śaṅke) = ಊಹಿಸುತ್ತೇವೆ (we suppose)
ಯತ್ಪ್ರತಿಬಿಂಬಮಂಬುಧಿಪಯಃಪೂರೋದರೇ (यत्प्रतिबिम्बमम्बुधिपयःपूरोदरे, yatpratibimbamambudhipayaḥpūrodare) = ಯಾವುದರ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ತುಂಬಿದ ಒಡಲಲ್ಲಿ (ಯತ್ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಂ ಅಂಬುಧಿ ಪಯಃ ಪೂರ ಉದರೇ) (whose reflection, in the belly full of the ocean’s water)
ವಾಡವಃ (वाडवः, vāḍavaḥ) = ಬಡಬಾಗ್ನಿ (the submarine fire)
ವ್ಯೋಮವ್ಯಾಪಿವಿಪಕ್ಷರಾಜಕಯಶಸ್ತಾರಾಪರಾಭಾವುಕಃ (व्योमव्यापिविपक्षराजकयशस्तारापराभावुकः, vyomavyāpivipakṣarājakayaśastārāparābhāvukaḥ) = ಆಕಾಶ ತುಂಬಿದ ಶತ್ರುರಾಜರ ಕೀರ್ತಿ ಎಂಬ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಮಸುಕಾಗಿಸುವ (ವ್ಯೋಮ ವ್ಯಾಪಿ ವಿಪಕ್ಷ ರಾಜಕ ಯಶಃ ತಾರಾ ಪರಾಭಾವುಕಃ) (dimming the star-like fame of rival kings that fills the sky)
ಕಾಸಾಮಸ್ಯ (कासामस्य, kāsāmasya) = ಯಾವ ಯಾವ … ಇವನ (ಕಾಸಾಂ ಅಸ್ಯ) (of which, of this king)
ನ (न, na) = ಇಲ್ಲ (not)
ಸ (स, sa) = ಆ (that)
ಪ್ರತಾಪತಪನಃ (प्रतापतपनः, pratāpatapanaḥ) = ಪ್ರತಾಪ ಸೂರ್ಯ (the sun of prowess)
ಪಾರಂ (पारं, pāraṃ) = ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು, ಆಚೆಯ ದಡವನ್ನು (the limit, the far shore)
ಗಿರಾಂ (गिरां, girāṃ) = ಮಾತುಗಳ (of the speeches)
ಗಾಹತೇ (गाहते, gāhate) = ತಲುಪಿ ದಾಟುತ್ತದೆ (reaches and crosses)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಷ್ಟು ದೀರ್ಘವಾದ ಹಗಲನ್ನು ರಚಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾರ ಕರ್ತೃತ್ವ ಇದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದೆ. ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ತುಂಬಿದ ಒಡಲಲ್ಲಿರುವ ಬಡಬಾಗ್ನಿ ಅದರದೇ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಎಂದು ಊಹಿಸುತ್ತೇವೆ. ಆಕಾಶವನ್ನು ತುಂಬಿರುವ ಶತ್ರುರಾಜರ ಕೀರ್ತಿ ಎಂಬ ನಕ್ಷತ್ರಗಳನ್ನು ಮಸುಕಾಗಿಸುವ ಇವನ ಆ ಪ್ರತಾಪ ಸೂರ್ಯ, ಯಾವ ಮಾತುಗಳ ಎಲ್ಲೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನಲಾದೀತು.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

It is known whose agency lies in the making of a Brahma-day so long. We suppose that the submarine fire, in the belly of the ocean full of water, is its reflection. That prowess-sun of this king, which dims the star-like fame of rival kings filling the sky: of which speeches does it not pass beyond the limit? It passes beyond them all.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಮೊದಲ ಸಾಲು ಕ್ಲಿಷ್ಟ. ಹಗಲನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಸೂರ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ದೀರ್ಘ ಹಗಲಿನ ಕರ್ತೃ ಪ್ರತಾಪ ಸೂರ್ಯನೇ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಧ್ವನಿ ಎಂದು ನಾವು ಓದಿದ್ದೇವೆ. ಇದು ನಮ್ಮ ಅರ್ಥ, ಸ್ವಲ್ಪ ಬೇರೆ ಓದುಗಳೂ ಸಾಧ್ಯ.

The first line is hard. The sun is what makes day, so we have read the poet as hinting that the maker of Brahma’s long day is the prowess-sun itself. This is our reading, and slightly different readings are possible.

ಬಡಬಾಗ್ನಿ ಸಮುದ್ರದ ಒಳಗೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣದ ಕಲ್ಪನೆ. ಅದು ಪ್ರತಾಪ ಸೂರ್ಯನ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ನೆರಳು ಎನ್ನುವುದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಬಿಂಬಮಂಬುಧಿ ಎಂಬ ರೂಪವಿದೆ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾಠದ ಬಿಂಬಮಾಂಬುಧಿ ತಪ್ಪು ಎಂದು ತಿದ್ದಿದ್ದೇವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೀರ್ಘ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾಠದ ಧೀರ್ಘವನ್ನು ತಿದ್ದಿದ್ದೇವೆ.

That the submarine fire burns inside the sea is a mythic idea. Calling it the shadow of the prowess-sun cast in the water is the exaggeration. The printed page reads bimbamambudhi, so we corrected the digital text’s bimbamambudhi with a long a, and likewise corrected dhirgha to dirgha.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 134. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 134. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕೆಲವು ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ಮಾತು ಸಾಲದು. ರೋಗಿಯ ನೋವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಹೊರಟ ವೈದ್ಯನಿಗೂ ಇದು ಗೊತ್ತು. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುಮ್ಮನಿರುವುದೇ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಉತ್ತರ.

Some experiences cannot be told in words. A doctor trying to describe a patient’s pain knows this. Sometimes silence is the honest answer.

ಇದೇ ಮಾತನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೆಯಾಗಿ ಹೇಳಿದರೆ ಅದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಯಾರನ್ನಾದರೂ ವರ್ಣನೆಗೆ ಮೀರಿದವರು ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಮೊದಲು ನಾವು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಂತು ನೋಡಬಹುದು.

Said as praise, the same thing is an exaggeration. Before we call anyone beyond description, we may pause for a moment.