ಅಸ್ಯ ಕ್ಷೋಣಿಪತೇಃ: ಅಪಕೀರ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲದ ರಾಜ

ಯಾರದೋ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವ ದೂಷಣೆಯೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಒಂದು ಚಮತ್ಕಾರದ ದಾರಿ ಇದೆ. ಹೇಳಬೇಕಾದ ಮಾತನ್ನು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಸಂಗತಿಗಳ ಜೊತೆ ಬೆರೆಸಿಬಿಡುವುದು.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ದಾರಿಯನ್ನೇ ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಎಷ್ಟು ಎಂದು ಲೆಕ್ಕ ಹೇಳಿ, ಅದನ್ನು ಕೇಳುವವರು ಮತ್ತು ಹಾಡುವವರು ಯಾರು ಎಂದು ಒಂದಾದ ಮೇಲೊಂದು ಅಸಾಧ್ಯ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಇಡುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 201 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 201

ವಿಷಯ: ಅಸಾಧ್ಯ ದೃಶ್ಯಗಳಿಂದ ಹೊಗಳಿಕೆ · Praise through impossible scenes

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಅಸ್ಯ ಕ್ಷೋಣಿಪತೇಃ ಪರಾರ್ಧಪರಯಾ ಲಕ್ಷೀಕೃತಾಃ ಸಂಖ್ಯಯಾ ಪ್ರಜ್ಞಾಚಕ್ಷುರವೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣಬಧಿರಶ್ರಾವ್ಯಾಃ ಕಿಲಾಕೀರ್ತಯಃ
ಗೀಯಂತೇ ಸ್ವರಮಷ್ಟಮಂ ಕಲಯತಾ ಜಾತೇನ ವಂಧ್ಯೋದರಾನ್ಮೂಕಾನಾಂ ಪ್ರಕರೇಣ ಕೂರ್ಮರಮಣೀದುಗ್ಧೋದಧೇ ರೋಧಸಿ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

अस्य क्षोणिपतेः परार्धपरया लक्षीकृताः संख्यया प्रज्ञाचक्षुरवेक्ष्यमाणबधिरश्राव्याः किलाकीर्तयः
गीयन्ते स्वरमष्टमं कलयता जातेन वन्ध्योदरान्मूकानां प्रकरेण कूर्मरमणीदुग्धोदधे रोधसि

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

asya kṣoṇipateḥ parārdhaparayā lakṣīkṛtāḥ saṃkhyayā prajñācakṣuravekṣyamāṇabadhiraśrāvyāḥ kilākīrtayaḥ
gīyante svaramaṣṭamaṃ kalayatā jātena vandhyodarānmūkānāṃ prakareṇa kūrmaramaṇīdugdhodadhe rodhasi

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಅಸ್ಯ (अस्य, asya) = ಈ (this)
ಕ್ಷೋಣಿಪತೇಃ (क्षोणिपतेः, kṣoṇipateḥ) = ಭೂಮಿಯ ಒಡೆಯನ, ರಾಜನ (of the lord of the earth)
ಪರಾರ್ಧಪರಯಾ (परार्धपरया, parārdhaparayā) = ಪರಾರ್ಧವನ್ನೂ ಮೀರಿದ (beyond even a parardha)
ಲಕ್ಷೀಕೃತಾಃ (लक्षीकृताः, lakṣīkṛtāḥ) = ಗುರುತಿಸಿ ಲೆಕ್ಕಿಸಿದ (marked out and counted)
ಸಂಖ್ಯಯಾ (संख्यया, saṃkhyayā) = ಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ (by a number)
ಪ್ರಜ್ಞಾಚಕ್ಷುರವೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣಬಧಿರಶ್ರಾವ್ಯಾಃ (प्रज्ञाचक्षुरवेक्ष्यमाणबधिरश्राव्याः, prajñācakṣuravekṣyamāṇabadhiraśrāvyāḥ) = ಕುರುಡರು ನೋಡುವಂತಹ ಮತ್ತು ಕಿವುಡರು ಕೇಳುವಂತಹ (ಪ್ರಜ್ಞಾಚಕ್ಷುಃ ಅವೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣ ಬಧಿರಶ್ರಾವ್ಯಾಃ) (seen by the blind and heard by the deaf)
ಕಿಲಾಕೀರ್ತಯಃ (किलाकीर्तयः, kilākīrtayaḥ) = ಎಂದು ಹೇಳುವ ಅಪಕೀರ್ತಿಗಳು (ಕಿಲ ಅಕೀರ್ತಯಃ) (the ill-fames, so it is said)
ಗೀಯಂತೇ (गीयन्ते, gīyante) = ಹಾಡುತ್ತಾರೆ (are sung)
ಸ್ವರಮಷ್ಟಮಂ (स्वरमष्टमं, svaramaṣṭamaṃ) = ಎಂಟನೆಯ ಸ್ವರವನ್ನು (ಸ್ವರಂ ಅಷ್ಟಮಂ) (in the eighth note)
ಕಲಯತಾ (कलयता, kalayatā) = ಹೊರಡಿಸುವವನಿಂದ (by one who sounds)
ಜಾತೇನ (जातेन, jātena) = ಹುಟ್ಟಿದವನಿಂದ (by one born)
ವಂಧ್ಯೋದರಾನ್ಮೂಕಾನಾಂ (वन्ध्योदरान्मूकानां, vandhyodarānmūkānāṃ) = ಬಂಜೆಯ ಹೊಟ್ಟೆಯಿಂದ, ಮೂಕರ (ವಂಧ್ಯೋದರಾತ್ ಮೂಕಾನಾಂ) (from a barren woman’s womb, of the dumb)
ಪ್ರಕರೇಣ (प्रकरेण, prakareṇa) = ಗುಂಪಿನಿಂದ (by a company)
ಕೂರ್ಮರಮಣೀದುಗ್ಧೋದಧೇ (कूर्मरमणीदुग्धोदधे, kūrmaramaṇīdugdhodadhe) = ಆಮೆಯ ಹೆಂಡತಿಯ ಹಾಲಿನ ಸಮುದ್ರದ (of the milk-ocean of the tortoise’s wife)
ರೋಧಸಿ (रोधसि, rodhasi) = ದಡದಲ್ಲಿ (on the shore)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಈ ರಾಜನ ಅಪಕೀರ್ತಿಗಳು ಪರಾರ್ಧವನ್ನೂ ಮೀರಿದ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ಯಾರಾದರೂ ಹೇಳಿದರೆ, ಅವು ಕುರುಡರಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಕಿವುಡರಿಗೆ ಕೇಳುತ್ತವೆ ಎಂದಂತೆ. ಬಂಜೆಯ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಎಂಟನೆಯ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾನೆ, ಮೂಕರ ಗುಂಪು ಆಮೆಯ ಹೆಂಡತಿಯ ಹಾಲಿನ ಸಮುದ್ರದ ದಡದಲ್ಲಿ ಹಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದಂತೆ. ಅಂದರೆ ಅಂಥ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಇರುವುದೇ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

If anyone says that this king’s ill-fames run beyond a parardha in number, it is as if they were visible to the blind and audible to the deaf. It is as if the son of a barren woman sang them in an eighth note, and a company of the dumb sang them on the shore of the milk-ocean of the tortoise’s wife. That is to say, such ill-fame cannot exist at all.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇಲ್ಲಿನ ಅಸಾಧ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಹೀಗಿದೆ: ಕುರುಡನಿಗೆ ಕಾಣುವುದು, ಕಿವುಡನಿಗೆ ಕೇಳುವುದು, ಬಂಜೆಯ ಮಗ, ಎಂಟನೆಯ ಸ್ವರ (ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಸ್ವರಗಳು ಏಳು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ), ಮೂಕರ ಹಾಡು ಮತ್ತು ಆಮೆಯ ಹೆಂಡತಿಯ ಹಾಲಿನ ಸಮುದ್ರ. ಆಮೆಗೆ ಹಾಲೇ ಇಲ್ಲ. ಒಂದೊಂದು ದೃಶ್ಯವೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಸಾಧ್ಯ.

The list of impossibilities runs: the blind seeing, the deaf hearing, a barren woman’s son, an eighth note (music is traditionally said to have seven), the song of the dumb, and the milk-ocean of a tortoise’s wife. A tortoise has no milk at all. Each scene is more impossible than the last.

ಪರಾರ್ಧ ಎಂದರೆ ಭಾರತೀಯ ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆ. ಅಕೀರ್ತಿ ಎಂದರೆ ಕೀರ್ತಿಯಲ್ಲದ್ದು, ಅಪಕೀರ್ತಿ. ಪುಸ್ತಕದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯೇ ಈ ರಾಜನಿಗೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಎಂಬುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಾರ್ಥ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇದು ನಿಂದೆಯ ಶ್ಲೋಕವಲ್ಲ, ಹೊಗಳಿಕೆಯದ್ದು.

Parardha is a very large number in the Indian way of counting. Akirti means what is not fame, that is ill-fame. The book’s own footnote gives the sense that this king has no ill-fame at all. So this is not a verse of blame but of praise.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 108. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 108. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಯಾರಿಗೋ ಶಿಫಾರಸು ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದೂ ದೂರಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬರೆಯುವುದು ಇಂದಿಗೂ ಇದೆ. ಅಂಥ ಪತ್ರ ಓದುವಾಗ ಎಷ್ಟು ಹೊಗಳಿಕೆ, ಎಷ್ಟು ವಾಸ್ತವ ಎಂದು ತೂಗಿ ನೋಡುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಒಳ್ಳೆಯದು.

Letters of recommendation that say a person has not one complaint against them are still written. When reading one, it is a good habit to weigh how much is praise and how much is fact.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ತನ್ನದೇ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯನ್ನು ಮರೆಮಾಚುವುದಿಲ್ಲ. ಅಸಾಧ್ಯ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟು ಇದು ತಮಾಷೆಯ ಮಾತು ಎಂದು ನಗುತ್ತಲೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಓದುಗ ಆ ನಗುವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರೆ ಸಾಕು.

The verse does not hide its own exaggeration. It lays the impossible scenes open and says with a smile that this is playful talk. It is enough for the reader to notice the smile.