ಚಿತ್ರಂ ತಪತಿ ರಾಜೇಂದ್ರ: ಕೊಡೆ ಹಿಡಿದವರನ್ನೇ ಸುಡುವ ಸೂರ್ಯ

ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವಾಗ ಕೊಡೆ ಹಿಡಿದವರು ಬಚಾವಾಗುತ್ತಾರೆ, ಹಿಡಿಯದವರು ಬೇಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರುವ ನಿಯಮ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ನಿಯಮವನ್ನೇ ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಪದ್ಯ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಪ್ರತಾಪವರ್ಣನಂ, ಶ್ಲೋಕ 1 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, The Majesty of the King, verse 1

ವಿಷಯ: ಕೊಡೆ ಹಿಡಿದವರನ್ನು ಸುಡುವ ಪ್ರತಾಪ · A sun that burns those under umbrellas

ಛಂದಸ್ಸು: ಅನುಷ್ಟುಪ್ · Anushtubh

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಚಿತ್ರಂ ತಪತಿ ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರತಾಪತಪನಸ್ತವ
ಅನಾತಪತ್ರಮುತ್ಸೃಜ್ಯ ಸಾತಪತ್ರಂ ದ್ವಿಷದ್ಗಣಮ್

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

चित्रं तपति राजेन्द्र प्रतापतपनस्तव
अनातपत्रमुत्सृज्य सातपत्रं द्विषद्गणम्

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

citraṃ tapati rājendra pratāpatapanastava
anātapatramutsṛjya sātapatraṃ dviṣadgaṇam

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಚಿತ್ರಂ (चित्रं, citraṃ) = ಆಶ್ಚರ್ಯ (a wonder)
ತಪತಿ (तपति, tapati) = ಸುಡುತ್ತಾನೆ, ಸಂತಾಪ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ (burns, scorches)
ರಾಜೇಂದ್ರ (राजेन्द्र, rājendra) = ರಾಜರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ (O best of kings)
ಪ್ರತಾಪತಪನಸ್ತವ (प्रतापतपनस्तव, pratāpatapanastava) = ನಿನ್ನ ಪ್ರತಾಪವೆಂಬ ಸೂರ್ಯ (ಪ್ರತಾಪತಪನಃ ತವ) (your sun of prowess)
ಅನಾತಪತ್ರಮುತ್ಸೃಜ್ಯ (अनातपत्रमुत्सृज्य, anātapatramutsṛjya) = ಕೊಡೆ ಇಲ್ಲದವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು (ಅನಾತಪತ್ರಂ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ) (leaving aside the one without an umbrella)
ಸಾತಪತ್ರಂ (सातपत्रं, sātapatraṃ) = ಕೊಡೆ ಇರುವ (the one with an umbrella)
ದ್ವಿಷದ್ಗಣಮ್ (द्विषद्गणम्, dviṣadgaṇam) = ಶತ್ರುಗಳ ಗುಂಪನ್ನು (the host of foes)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ರಾಜೇಂದ್ರ, ಇದು ಆಶ್ಚರ್ಯ. ನಿನ್ನ ಪ್ರತಾಪವೆಂಬ ಸೂರ್ಯ ಕೊಡೆ ಇಲ್ಲದವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಕೊಡೆ ಹಿಡಿದಿರುವ ಶತ್ರುಗಳ ಗುಂಪನ್ನೇ ಸುಡುತ್ತಾನೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O best of kings, this is a wonder. The sun of your prowess leaves alone those without an umbrella and scorches the host of your foes, the very ones who hold umbrellas.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇದು ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಎಂಬ ಚಮತ್ಕಾರ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೂರ್ಯ ಕೊಡೆ ಇಲ್ಲದವರನ್ನು ಸುಡುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಪ್ರತಾಪದ ಸೂರ್ಯ ಕೊಡೆ ಇರುವವರನ್ನೇ ಸುಡುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಂ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕವಿ ಆ ವಿರೋಧವನ್ನು ತಾನೇ ಘೋಷಿಸಿದ್ದಾನೆ.

This is the figure called virodhabhasa, an apparent contradiction. An ordinary sun scorches those without an umbrella. Here the sun of your prowess scorches those who have one. By saying wonder in the first line the poet announces the contradiction himself.

ಇಲ್ಲಿನ ಕೊಡೆ ರಾಜಛತ್ರ, ಅಧಿಕಾರದ ಗುರುತು. ಶತ್ರು ರಾಜರೂ ಛತ್ರ ಹಿಡಿದವರೇ, ಆದರೂ ಆ ಛತ್ರ ಈ ಬಿಸಿಯಿಂದ ಕಾಯಲಾರದು ಎಂಬುದು ಒಳ ಅರ್ಥ. ತಪತಿ ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸುಡುವುದು ಮತ್ತು ಸಂಕಟ ಕೊಡುವುದು ಎರಡೂ ಅರ್ಥಗಳು ಹೊಂದುತ್ತವೆ.

The umbrella here is the royal parasol, a mark of rank. The enemy kings also hold parasols, yet the hidden sense is that their parasol cannot shield them from this heat. The verb tapati fits both scorching and causing distress.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 133. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 133. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಹಿಡಿದ ಕೊಡೆಯಂತೆ ಬಿರುದು, ಪದವಿ, ಅಧಿಕಾರ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದು ಹಂತದವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಾಯುತ್ತವೆ. ನಿಜವಾದ ಬಿಸಿ ಬಂದಾಗ ಆ ರಕ್ಷೆ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

Like an umbrella held against the sun, titles, rank and power shelter us only up to a point. When the real heat comes, that shelter may not be enough.

ಇದೊಂದು ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಪದ್ಯ, ಅಂದರೆ ರಾಜನ ಬಲದ ಬಗ್ಗೆ ಅತಿಶಯವಾದ ಮಾತು. ಅದನ್ನು ಸತ್ಯ ಹೇಳಿಕೆ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಚಮತ್ಕಾರವಾಗಿ ಓದುವುದು ಸರಿ.

This is a verse of praise, an exaggerated speech about a king’s power. It is right to read it as wit and not as a statement of fact.