ಗತೇ ಮುಖಚ್ಛದಪಟಸಾದೃಶೀಂ: ಕಣ್ಣಿಗೆ ದಾರಿ ಕಾಣದಾಗಲೂ ಎರಗಿದ ಆನೆಗಳು

ವಿದ್ಯುತ್ ಹೋದ ರಾತ್ರಿ ಅಡುಗೆಮನೆಯ ದಾರಿ ಕಾಲುಗಳಿಗೆ ನೆನಪಿರುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣು ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ವಾಸನೆ ಮತ್ತು ಸದ್ದು ನಮ್ಮನ್ನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಗಳು ಮಾಡುತ್ತವೆ, ಧೂಳಿನ ಮಧ್ಯೆ. ಇದು ರಣಸಾಮಗ್ರೀ ವಿಭಾಗದ ಹದಿನೈದನೇ ಶ್ಲೋಕ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ರಣಸಾಮಗ್ರೀ, ಶ್ಲೋಕ 15 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, The Equipment of War, verse 15

ವಿಷಯ: ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ವಾಸನೆಯ ದಾರಿ · Following scent through dust

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 26 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 26 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಗತೇ ಮುಖಚ್ಛದಪಟಸಾದೃಶೀಂ ದೃಶಃ ಪಥಸ್ತಿರೋದಧತಿ ಘನೇ ರಜಸ್ಯಪಿ
ಮದಾನಿಲೈರಧಿಮಧುಚೂತಗಂಧಿಭಿರ್ದ್ವಿಪಾ ದ್ವಿಪಾನಭಿಯಯುರೇವ ರಂಹಸಾ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

गते मुखच्छदपटसादृशीं दृशः पथस्तिरोदधति घने रजस्यपि
मदानिलैरधिमधुचूतगन्धिभिर्द्विपा द्विपानभिययुरेव रंहसा

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

gate mukhacchadapaṭasādṛśīṃ dṛśaḥ pathastirodadhati ghane rajasyapi
madānilairadhimadhucūtagandhibhirdvipā dvipānabhiyayureva raṃhasā

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಗತೇ (गते, gate) = ಹೋದಾಗ, ತಲುಪಿದಾಗ (having reached)
ಮುಖಚ್ಛದಪಟಸಾದೃಶೀಂ (मुखच्छदपटसादृशीं, mukhacchadapaṭasādṛśīṃ) = ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಬಟ್ಟೆಯ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು (the likeness of a cloth that covers the face)
ದೃಶಃ (दृशः, dṛśaḥ) = ದೃಷ್ಟಿಯ (of sight)
ಪಥಸ್ತಿರೋದಧತಿ (पथस्तिरोदधति, pathastirodadhati) = ದಾರಿಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡುತ್ತಿರಲು (ಪಥಃ + ತಿರೋದಧತಿ) (while hiding the path (pathah + tirodadhati))
ಘನೇ (घने, ghane) = ದಟ್ಟವಾದ (dense)
ರಜಸ್ಯಪಿ (रजस्यपि, rajasyapi) = ಧೂಳು ಇರುವಾಗಲೂ (ರಜಸಿ + ಅಪಿ) (even when the dust (rajasi + api))
ಮದಾನಿಲೈರಧಿಮಧುಚೂತಗಂಧಿಭಿರ್ದ್ವಿಪಾ (मदानिलैरधिमधुचूतगन्धिभिर्द्विपा, madānilairadhimadhucūtagandhibhirdvipā) = ಮದದ ಗಾಳಿಯಿಂದ, ವಸಂತದ ಮಾವಿನ ಹೂವಿನಂತೆ ವಾಸನೆಯ, ಆನೆಗಳು (ಮದಾನಿಲೈಃ + ಅಧಿಮಧುಚೂತಗಂಧಿಭಿಃ + ದ್ವಿಪಾಃ) (by the rut-scented breezes that smell of spring mango blossom, the elephants)
ದ್ವಿಪಾನಭಿಯಯುರೇವ (द्विपानभिययुरेव, dvipānabhiyayureva) = ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದವು (ದ್ವಿಪಾನ್ + ಅಭಿಯಯುಃ + ಏವ) (charged upon elephants indeed (dvipan + abhiyayuh + eva))
ರಂಹಸಾ (रंहसा, raṃhasā) = ವೇಗದಿಂದ (with speed)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ದಟ್ಟ ಧೂಳು ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಬಟ್ಟೆಯಂತೆ ದೃಷ್ಟಿಯ ದಾರಿಯನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದ್ದರೂ, ಮದದ ವಾಸನೆಯ ಗಾಳಿಗಳ ನೆರವಿನಿಂದ, ವಸಂತದ ಮಾವಿನ ಹೂವಿನಂತಹ ಆ ಗಂಧಕ್ಕೆ, ಆನೆಗಳು ವೇಗದಿಂದ ಎದುರಾಳಿ ಆನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದವು.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Though the dense dust hid the path of sight like a cloth drawn over the face, the elephants, helped by breezes carrying the rut-scent, which smelt of mango blossom in spring, charged swiftly at the rival elephants.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಮದ ಎಂದರೆ ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯ ಕೆನ್ನೆಯಿಂದ ಸುರಿಯುವ ದ್ರವ. ಅದಕ್ಕೆ ಗಾಢ ವಾಸನೆ ಇದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಮಾವಿನ ಹೂವಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ವಸಂತದ ಸುಗಂಧ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

Mada is the fluid that flows from the cheek of an elephant in rut. It is described as having a strong smell. Here it is likened to mango blossom, which gives battle the fragrance of spring.

ಧೂಳನ್ನು ಮುಖದ ಬಟ್ಟೆಗೆ ಹೋಲಿಸಿದ್ದು ಉಪಮೆ. ವಾಸನೆಯ ನೆರವು ಎಂದು ನಾವು ಓದಿರುವುದು ಮದಾನಿಲೈಃ ಎಂಬ ಮೂರನೆಯ ವಿಭಕ್ತಿಯ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡಿ. ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಅರ್ಥ ಹೇಳಬಹುದು.

Likening the dust to a cloth over the face is a simile. We read the help of scent from the instrumental form madanilaih, though the sense could be put another way.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 127. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 127. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕಣ್ಣಿಗೆ ದಾರಿ ಕಾಣದಾಗ ಬೇರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅನುಭವಿ ವೈದ್ಯರು ಯಂತ್ರವಿಲ್ಲದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದು, ಮುಟ್ಟುವುದು ಸಹ ಮಾಹಿತಿ ಕೊಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಕಲಿಸುವುದುಂಟು.

When the eyes cannot see the way, the other senses work. Experienced clinicians teach that listening and touching also give information when no instrument is at hand.

ಆದರೆ ಶ್ಲೋಕ ಹೊಗಳುತ್ತಿರುವುದು ಮದಿಸಿದ ಆನೆಯ ಕುರುಡು ವೇಗವನ್ನು. ಕಣ್ಣು ಕಾಣದಿರುವಾಗ ಓಡುವ ಮೊದಲು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಲ್ಲುವುದೂ ಜಾಣ್ಮೆ ಎಂದು ನಾವು ಸೇರಿಸಬಹುದು.

But the verse admires the blind speed of a maddened elephant. We may add that pausing a moment before running when we cannot see is also wisdom.