ಭಗವದ್ಗೀತೆ, ಹದಿನೈದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯ: ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಯೋಗ
ಇಪ್ಪತ್ತು ಶ್ಲೋಕಗಳು. ಮೇಲೆ ಬೇರು ಕೆಳಗೆ ಕೊಂಬೆಗಳಿರುವ ಸಂಸಾರವೆಂಬ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷ, ಅದನ್ನು ಅಸಂಗದ ಆಯುಧದಿಂದ ಕಡಿಯುವುದು, ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರರು ಬೆಳಗಲಾರದ ಪರಮ ಧಾಮ, ಕ್ಷರ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಇಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ.
ಯಾವುದೇ ಶ್ಲೋಕದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಿದರೆ ಅದರ ಪದಶಃ ಅರ್ಥದ ಪುಟ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಎಲ್ಲ ಶ್ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಆ ಪುಟಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.
ಊರ್ಧ್ವಮೂಲಮಧಃಶಾಖಮಶ್ವತ್ಥಂ ಪ್ರಾಹುರವ್ಯಯಮ್।
ಛಂದಾಂಸಿ ಯಸ್ಯ ಪರ್ಣಾನಿ ಯಸ್ತಂ ವೇದ ಸ ವೇದವಿತ್ ॥ 1 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.1ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →2ಅಧಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸೃತಾಸ್ತಸ್ಯ ಶಾಖಾ ಗುಣಪ್ರವೃದ್ಧಾ ವಿಷಯಪ್ರವಾಲಾಃ।
ಅಧಶ್ಚ ಮೂಲಾನ್ಯನುಸಂತತಾನಿ ಕರ್ಮಾನುಬಂಧೀನಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ ॥ 2 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.2ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →3ನ ರೂಪಮಸ್ಯೇಹ ತಥೋಪಲಭ್ಯತೇ ನಾಂತೋ ನ ಚಾದಿರ್ನ ಚ ಸಂಪ್ರತಿಷ್ಠಾ।
ಅಶ್ವತ್ಥಮೇನಂ ಸುವಿರೂಢಮೂಲಮಸಂಗಶಸ್ತ್ರೇಣ ದೃಢೇನ ಛಿತ್ತ್ವಾ ॥ 3 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.3ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →4ತತಃ ಪದಂ ತತ್ಪರಿಮಾರ್ಗಿತವ್ಯಂ ಯಸ್ಮಿನ್ಗತಾ ನ ನಿವರ್ತಂತಿ ಭೂಯಃ।
ತಮೇವ ಚಾದ್ಯಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರಪದ್ಯೇ ಯತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಪ್ರಸೃತಾ ಪುರಾಣೀ ॥ 4 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.4ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →5ನಿರ್ಮಾನಮೋಹಾ ಜಿತಸಂಗದೋಷಾ ಅಧ್ಯಾತ್ಮನಿತ್ಯಾ ವಿನಿವೃತ್ತಕಾಮಾಃ।
ದ್ವಂದ್ವೈರ್ವಿಮುಕ್ತಾಃ ಸುಖದುಃಖಸಂಜ್ಞೈರ್ಗಚ್ಛಂತ್ಯಮೂಢಾಃ ಪದಮವ್ಯಯಂ ತತ್ ॥ 5 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.5ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →6ನ ತದ್ಭಾಸಯತೇ ಸೂರ್ಯೋ ನ ಶಶಾಂಕೋ ನ ಪಾವಕಃ।
ಯದ್ಗತ್ವಾ ನ ನಿವರ್ತಂತೇ ತದ್ಧಾಮ ಪರಮಂ ಮಮ ॥ 6 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.6ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →7ಮಮೈವಾಂಶೋ ಜೀವಲೋಕೇ ಜೀವಭೂತಃ ಸನಾತನಃ।
ಮನಃಷಷ್ಠಾನೀಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾನಿ ಕರ್ಷತಿ ॥ 7 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.7ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →8ಶರೀರಂ ಯದವಾಪ್ನೋತಿ ಯಚ್ಚಾಪ್ಯುತ್ಕ್ರಾಮತೀಶ್ವರಃ।
ಗೃಹೀತ್ವೈತಾನಿ ಸಂಯಾತಿ ವಾಯುರ್ಗಂಧಾನಿವಾಶಯಾತ್ ॥ 8 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.8ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →9ಶ್ರೋತ್ರಂ ಚಕ್ಷುಃ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ರಸನಂ ಘ್ರಾಣಮೇವ ಚ।
ಅಧಿಷ್ಠಾಯ ಮನಶ್ಚಾಯಂ ವಿಷಯಾನುಪಸೇವತೇ ॥ 9 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.9ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →10ಉತ್ಕ್ರಾಮಂತಂ ಸ್ಥಿತಂ ವಾಪಿ ಭುಂಜಾನಂ ವಾ ಗುಣಾನ್ವಿತಮ್।
ವಿಮೂಢಾ ನಾನುಪಶ್ಯಂತಿ ಪಶ್ಯಂತಿ ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷುಷಃ ॥ 10 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.10ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →11ಯತಂತೋ ಯೋಗಿನಶ್ಚೈನಂ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಾತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್।
ಯತಂತೋಽಪ್ಯಕೃತಾತ್ಮಾನೋ ನೈನಂ ಪಶ್ಯಂತ್ಯಚೇತಸಃ ॥ 11 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.11ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →12ಯದಾದಿತ್ಯಗತಂ ತೇಜೋ ಜಗದ್ಭಾಸಯತೇಽಖಿಲಮ್।
ಯಚ್ಚಂದ್ರಮಸಿ ಯಚ್ಚಾಗ್ನೌ ತತ್ತೇಜೋ ವಿದ್ಧಿ ಮಾಮಕಮ್ ॥ 12 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.12ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →13ಗಾಮಾವಿಶ್ಯ ಚ ಭೂತಾನಿ ಧಾರಯಾಮ್ಯಹಮೋಜಸಾ।
ಪುಷ್ಣಾಮಿ ಚೌಷಧೀಃ ಸರ್ವಾಃ ಸೋಮೋ ಭೂತ್ವಾ ರಸಾತ್ಮಕಃ ॥ 13 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.13ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →14ಅಹಂ ವೈಶ್ವಾನರೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದೇಹಮಾಶ್ರಿತಃ।
ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾಯುಕ್ತಃ ಪಚಾಮ್ಯನ್ನಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ॥ 14 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.14ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →15ಸರ್ವಸ್ಯ ಚಾಹಂ ಹೃದಿ ಸನ್ನಿವಿಷ್ಟೋ ಮತ್ತಃ ಸ್ಮೃತಿರ್ಜ್ಞಾನಮಪೋಹನಂ ಚ।
ವೇದೈಶ್ಚ ಸರ್ವೈರಹಮೇವ ವೇದ್ಯೋ ವೇದಾಂತಕೃದ್ವೇದವಿದೇವ ಚಾಹಮ್ ॥ 15 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.15ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →16ದ್ವಾವಿಮೌ ಪುರುಷೌ ಲೋಕೇ ಕ್ಷರಶ್ಚಾಕ್ಷರ ಏವ ಚ।
ಕ್ಷರಃ ಸರ್ವಾಣಿ ಭೂತಾನಿ ಕೂಟಸ್ಥೋಽಕ್ಷರ ಉಚ್ಯತೇ ॥ 16 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.16ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →17ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷಸ್ತ್ವನ್ಯಃ ಪರಮಾತ್ಮೇತ್ಯುದಾಹೃತಃ।
ಯೋ ಲೋಕತ್ರಯಮಾವಿಶ್ಯ ಬಿಭರ್ತ್ಯವ್ಯಯ ಈಶ್ವರಃ ॥ 17 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.17ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →18ಯಸ್ಮಾತ್ಕ್ಷರಮತೀತೋಽಹಮಕ್ಷರಾದಪಿ ಚೋತ್ತಮಃ।
ಅತೋಽಸ್ಮಿ ಲೋಕೇ ವೇದೇ ಚ ಪ್ರಥಿತಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮಃ ॥ 18 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.18ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →19ಯೋ ಮಾಮೇವಮಸಮ್ಮೂಢೋ ಜಾನಾತಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮಮ್।
ಸ ಸರ್ವವಿದ್ಭಜತಿ ಮಾಂ ಸರ್ವಭಾವೇನ ಭಾರತ ॥ 19 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.19ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →20ಇತಿ ಗುಹ್ಯತಮಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಿದಮುಕ್ತಂ ಮಯಾನಘ।
ಏತದ್ಬುದ್ಧ್ವಾ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ಸ್ಯಾತ್ಕೃತಕೃತ್ಯಶ್ಚ ಭಾರತ ॥ 20 ॥ಶ್ಲೋಕ 15.20ರ ಅರ್ಥ ಓದಿ →
ॐ ತತ್ಸದಿತಿ ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಸೂಪನಿಷತ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾಯಾಂ ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಾರ್ಜುನಸಂವಾದೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮಯೋಗೋ ನಾಮ ಪಂಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ॥
ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ
ಗೀತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು, ಅನೇಕ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಊಟಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಪಠಿಸುವ ಅಧ್ಯಾಯವೂ ಹೌದು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನೇ ಇದನ್ನು ‘ಗುಹ್ಯತಮ ಶಾಸ್ತ್ರ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇಡೀ ಗೀತೆಯ ಸಾರ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು.
ಅಧ್ಯಾಯ ಕಠೋಪನಿಷತ್ತಿನ ಒಂದು ಚಿತ್ರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ: ಮೇಲೆ ಬೇರು, ಕೆಳಗೆ ಕೊಂಬೆಗಳಿರುವ ಅರಳಿಮರ. ಅದನ್ನು ಕಡಿದು ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹುಡುಕಬೇಕು. ನಂತರ ದೇಹದಿಂದ ದೇಹಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ಜೀವ, ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಜಠರಾಗ್ನಿಯವರೆಗೆ ಅವನ ವಿಭೂತಿಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಕ್ಷರ, ಅಕ್ಷರ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಎಂಬ ಮೂರು ಪುರುಷರು.
ಅಧ್ಯಾಯದ ನಡೆ
- ಶ್ಲೋಕ 1 ರಿಂದ 3: ಸಂಸಾರವೆಂಬ ತಲೆಕೆಳಗಾದ ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷ, ವೇದಗಳೇ ಅದರ ಎಲೆಗಳು, ಅಸಂಗದ ಆಯುಧದಿಂದ ಅದನ್ನು ಕಡಿಯುವುದು.
- ಶ್ಲೋಕ 4 ರಿಂದ 6: ಆದಿಪುರುಷನ ಶರಣಾಗತಿ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ತಲುಪುವವರ ಗುರುತುಗಳು, ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರ ಅಗ್ನಿಗಳು ಬೆಳಗಲಾರದ ಪರಮ ಧಾಮ.
- ಶ್ಲೋಕ 7 ರಿಂದ 11: ನನ್ನದೇ ಅಂಶವಾದ ಜೀವ, ಅದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಒಯ್ಯುವ ರೀತಿ, ಅದನ್ನು ಕಾಣುವವರು ಮತ್ತು ಕಾಣದವರು.
- ಶ್ಲೋಕ 12 ರಿಂದ 15: ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರ ಅಗ್ನಿಗಳ ತೇಜಸ್ಸು, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಧರಿಸುವ ಶಕ್ತಿ, ಜಠರಾಗ್ನಿ, ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವವನು.
- ಶ್ಲೋಕ 16 ರಿಂದ 20: ಕ್ಷರ, ಅಕ್ಷರ, ಅವೆರಡನ್ನೂ ಮೀರಿದ ಪುರುಷೋತ್ತಮ, ಅವನನ್ನು ಅರಿತವನು ಕೃತಕೃತ್ಯ.
ಅಂಶ, ಕ್ಷರ, ಅಕ್ಷರ: ಮೂರು ದೃಷ್ಟಿಗಳು
‘ಮಮೈವಾಂಶಃ’ (15.7) ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಉಪಾಧಿಯಿಂದ ತೋರುವ ಅಂಶ ಎಂದು ಓದುತ್ತಾರೆ, ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರು ನಿಜವಾದ, ಸನಾತನ ಅಂಶ ಎಂದು ಓದುತ್ತಾರೆ. ‘ಕ್ಷರ’ ಮತ್ತು ‘ಅಕ್ಷರ’ (15.16) ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಕಾರ್ಯಗಳ ರಾಶಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಬೀಜವಾದ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿ, ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಬದ್ಧ ಜೀವರು ಮತ್ತು ಮುಕ್ತ ಜೀವರು, ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಜೀವರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀತತ್ತ್ವವಾದ ಪ್ರಕೃತಿ. 15.8 ರ ‘ಈಶ್ವರ’ನನ್ನು ಇತರರು ಜೀವ ಎಂದು ಓದಿದರೆ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಭಗವಂತ ಎಂದು ಓದುತ್ತಾರೆ.
ಈ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥ ಸರಿ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲಿ ಆಚಾರ್ಯರ ದಾರಿ ಬೇರೆಯಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ನಿಲುವನ್ನೂ ಅವರವರ ಮಾತಿನಲ್ಲೇ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದೇವೆ.
ಈ ಪುಟಗಳ ಬಗ್ಗೆ
ಮೂಲ ಪಾಠ ಗೀತಾ ಪ್ರೆಸ್ ಆವೃತ್ತಿಯದು. ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು (15.2 ರಿಂದ 15.5, 15.15) ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಂತೆ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
‘ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆ’ ಭಾಗ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವೃಕ್ಷದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗೂ ಚಟಗಳಿಗೂ, ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ಆಹಾರ, ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ, ಬೆಳಕು, ನೆನಪುಗಳಿಗೂ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ, ನೇತ್ರದಾನವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆರೋಗ್ಯದ ಮಾತುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ತಿಳಿವಳಿಕೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ವೈದ್ಯರ ಸಲಹೆಯೇ ಸರಿ.
ಆಧಾರ: ಹಲವು ಮೂಲಗಳು.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ