ಊಟದ ನಂತರ ಭಾರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಕುರ್ಚಿಯಲ್ಲೇ ತೂಕಡಿಸುವ ಅನುಭವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದೆ. ಸುಖ ಎಂಬುದು ಮೈಮರೆಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೂ ಅಷ್ಟೇ ಪರಿಚಿತ.
ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಮಾತನ್ನು ಪುರಾಣದ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವಿಷ ಕುಡಿದ ಶಿವ, ಇನ್ನೊಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಸಂಗದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷ್ಣು.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಹಾಲಾಹಲೋ ನೈವ ವಿಷಂ ವಿಷಂ ರಮಾ ಜನಾಃ ಪರಂ ವ್ಯತ್ಯಯಮತ್ರ ಮನ್ವತೇ
ನಿಪೀಯ ಜಾಗರ್ತಿ ಸುಖೇನ ತಂ ಶಿವಃ ಸ್ಪೃಶನ್ನಿಮಾಂ ಮುಹ್ಯತಿ ನಿದ್ರಯಾ ಹರಿಃ
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
हालाहलो नैव विषं विषं रमा जनाः परं व्यत्ययमत्र मन्वते
निपीय जागर्ति सुखेन तं शिवः स्पृशन्निमां मुह्यति निद्रया हरिः
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
hālāhalo naiva viṣaṃ viṣaṃ ramā janāḥ paraṃ vyatyayamatra manvate
nipīya jāgarti sukhena taṃ śivaḥ spṛśannimāṃ muhyati nidrayā hariḥ
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಹಾಲಾಹಲಃ (हालाहलः, hālāhalaḥ) = ಹಾಲಾಹಲ (Halahala)
- ನ ಏವ (न एव, na eva) = ಖಂಡಿತ ಅಲ್ಲ (certainly not)
- ವಿಷಮ್ (विषम्, viṣam) = ವಿಷ (poison)
- ವಿಷಮ್ (विषम्, viṣam) = ವಿಷ (poison)
- ರಮಾ (रमा, ramā) = ರಮೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ (Rama, Lakshmi)
- ಜನಾಃ (जनाः, janāḥ) = ಜನರು (people)
- ಪರಮ್ (परम्, param) = ಆದರೆ (but)
- ವ್ಯತ್ಯಯಮ್ (व्यत्ययम्, vyatyayam) = ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ (the reverse)
- ಅತ್ರ (अत्र, atra) = ಇಲ್ಲಿ (in this matter)
- ಮನ್ವತೇ (मन्वते, manvate) = ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ (think)
- ನಿಪೀಯ (निपीय, nipīya) = ಕುಡಿದು (having drunk)
- ಜಾಗರ್ತಿ (जागर्ति, jāgarti) = ಎಚ್ಚರವಿರುತ್ತಾನೆ (stays awake)
- ಸುಖೇನ (सुखेन, sukhena) = ಸುಖವಾಗಿ (at ease)
- ತಮ್ (तम्, tam) = ಅದನ್ನು (it)
- ಶಿವಃ (शिवः, śivaḥ) = ಶಿವ (Shiva)
- ಸ್ಪೃಶನ್ (स्पृशन्, spṛśan) = ಮುಟ್ಟುತ್ತ (touching)
- ಇಮಾಮ್ (इमाम्, imām) = ಇವಳನ್ನು (her)
- ಮುಹ್ಯತಿ (मुह्यति, muhyati) = ಮೂರ್ಛೆ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ, ಮೈಮರೆಯುತ್ತಾನೆ (swoons)
- ನಿದ್ರಯಾ (निद्रया, nidrayā) = ನಿದ್ರೆಯಿಂದ (with sleep)
- ಹರಿಃ (हरिः, hariḥ) = ಹರಿ, ವಿಷ್ಣು (Hari, Vishnu)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಹಾಲಾಹಲ ವಿಷವಲ್ಲ. ರಮೆಯೇ ವಿಷ. ಜನ ಇಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಹಾಲಾಹಲವನ್ನು ಕುಡಿದ ಶಿವ ಸುಖವಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಿರುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಇವಳನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಲೇ ಹರಿ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮೈಮರೆಯುತ್ತಾನೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
Halahala is not poison. Rama is the poison, though people think the reverse. Shiva drank Halahala and stays awake at ease, but Hari, merely touching her, is lost in sleep.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಸಮುದ್ರಮಥನದಲ್ಲಿ ಹಾಲಾಹಲ ವಿಷವನ್ನು ಶಿವ ಕುಡಿದ ಕಥೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅದೇ ಮಥನದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಮೇಲೆದ್ದು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ವರಿಸಿದಳು. ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಮಥನದ ಫಲ ಎಂಬುದು ಹೋಲಿಕೆಗೆ ಬಲ ಕೊಡುತ್ತದೆ.
The tale of Shiva drinking the Halahala poison is well known. From the same churning Lakshmi rose and chose Vishnu. That both came from one churning gives the comparison its force.
ಇದು ವ್ಯತಿರೇಕದ ಚಮತ್ಕಾರ: ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಷ ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಷ ಕುಡಿದವನು ಎಚ್ಚರ, ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದವನು ನಿದ್ರೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಯೋಗನಿದ್ರೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ತಮಾಷೆಯಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎನಿಸುತ್ತದೆ.
This is a turn of contrast: poison is expected to kill. Here the one who drank poison stays awake and the one who touched wealth falls asleep. The poet seems to be giving a playful twist to the tale of Vishnu’s yogic sleep.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 63. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 63. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಕಷ್ಟಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಸೌಕರ್ಯ ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ಜಾಗರೂಕತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವ ಅಪಾಯ ಇರುತ್ತದೆ. ಶ್ಲೋಕದ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಅಲ್ಲಿದೆ.
Hardships wake us up. As comfort grows, alertness can slip. That is the verse’s caution.
ಸಂಪತ್ತು ಕೆಟ್ಟದ್ದು ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಎಚ್ಚರ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಕುಟುಕಿನಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
The poet is not calling wealth bad. He is saying, with a sting, that staying alert in the midst of it is hard.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ