ಹಿತ್ವಾ ತ್ವಾಮ್: ದಾನ ಮಾಡಿದರೂ ರಾಜನನ್ನು ಬಿಡದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ

ಎಷ್ಟು ಕೊಟ್ಟರೂ ಮುಗಿಯದ ಮನೆಯನ್ನು ನಾವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅದೃಷ್ಟವಂತರ ಮನೆ ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಆ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಕವಿಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ರಾಜ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ನೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಅವಳು ಅವನನ್ನೇ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿನ ತಿರುವು.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 269 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 269

ವಿಷಯ: ದಾನ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಿ · Giving and Lakshmi

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಹಿತ್ವಾ ತ್ವಾಮುಪರೋಧಶೂನ್ಯಮನಸಾಂ ಮನ್ಯೇ ನ ಮೌಲಿಃ ಪರೋ ಲಜ್ಜಾವರ್ಜನಮಂತರೇಣ ನ ರಮಾಮನ್ಯತ್ರ ಸಂದೃಶ್ಯತೇ
ಯಸ್ತ್ಯಾಗಂ ತನುತೇತರಾಂ ಮುಖಶತೈರೇತ್ಯಾಶ್ರಿತಾಯಾಃ ಶ್ರಿಯಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ತ್ಯಾಗಕೃತಾವಮಾನನಮಪಿ ತ್ವಯ್ಯೇವ ಯಸ್ಯಾಃ ಸ್ಥಿತೇಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

हित्वा त्वामुपरोधशून्यमनसां मन्ये न मौलिः परो लज्जावर्जनमन्तरेण न रमामन्यत्र सन्दृश्यते
यस्त्यागं तनुतेतरां मुखशतैरेत्याश्रितायाः श्रियः प्राप्य त्यागकृतावमाननमपि त्वय्येव यस्याः स्थितेः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

hitvā tvāmuparodhaśūnyamanasāṃ manye na mauliḥ paro lajjāvarjanamantareṇa na ramāmanyatra sandṛśyate
yastyāgaṃ tanutetarāṃ mukhaśatairetyāśritāyāḥ śriyaḥ prāpya tyāgakṛtāvamānanamapi tvayyeva yasyāḥ sthiteḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಹಿತ್ವಾ (हित्वा, hitvā) = ಬಿಟ್ಟು (leaving aside)
ತ್ವಾಮುಪರೋಧಶೂನ್ಯಮನಸಾಂ (त्वामुपरोधशून्यमनसां, tvāmuparodhaśūnyamanasāṃ) = ನಿನ್ನನ್ನು, ಅಡ್ಡಿ ಹಿಂಜರಿಕೆಗಳಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನವರ (ತ್ವಾಮ್ + ಉಪರೋಧಶೂನ್ಯಮನಸಾಮ್) (you, of those whose minds are free of obstruction (tvam + uparodhashunyamanasam))
ಮನ್ಯೇ (मन्ये, manye) = ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ (I think)
ನ (न, na) = ಇಲ್ಲ (not)
ಮೌಲಿಃ (मौलिः, mauliḥ) = ಶಿರೋಮಣಿ (a crest, a chief)
ಪರೋ (परो, paro) = ಬೇರೊಬ್ಬ (another)
ಲಜ್ಜಾವರ್ಜನಮಂತರೇಣ (लज्जावर्जनमन्तरेण, lajjāvarjanamantareṇa) = ನಾಚಿಕೆ ಬಿಡದೆ (ಲಜ್ಜಾವರ್ಜನಮ್ + ಅಂತರೇಣ) (without casting off shame (lajjavarjanam + antarena))
ನ (न, na) = ಇಲ್ಲ (not)
ರಮಾಮನ್ಯತ್ರ (रमामन्यत्र, ramāmanyatra) = ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಬೇರೆಡೆ (ರಮಾ + ಅನ್ಯತ್ರ) (Rama, Lakshmi, elsewhere (rama + anyatra))
ಸಂದೃಶ್ಯತೇ (सन्दृश्यते, sandṛśyate) = ಕಾಣಿಸುತ್ತಾಳೆ (is seen)
ಯಸ್ತ್ಯಾಗಂ (यस्त्यागं, yastyāgaṃ) = ಯಾರು ದಾನವನ್ನು (ಯಃ + ತ್ಯಾಗಮ್) (who, giving (yah + tyagam))
ತನುತೇತರಾಂ (तनुतेतरां, tanutetarāṃ) = ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ (spreads greatly)
ಮುಖಶತೈರೇತ್ಯಾಶ್ರಿತಾಯಾಃ (मुखशतैरेत्याश्रितायाः, mukhaśatairetyāśritāyāḥ) = ನೂರು ಮುಖಗಳಿಂದ, ಬಂದು ಆಶ್ರಯಿಸಿದವಳ (ಮುಖಶತೈಃ + ಏತ್ಯ + ಆಶ್ರಿತಾಯಾಃ) (by a hundred mouths, of her who came and took shelter (mukhashataih + etya + ashritayah))
ಶ್ರಿಯಃ (श्रियः, śriyaḥ) = ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ (of Shri)
ಪ್ರಾಪ್ಯ (प्राप्य, prāpya) = ಹೊಂದಿ (having got)
ತ್ಯಾಗಕೃತಾವಮಾನನಮಪಿ (त्यागकृतावमाननमपि, tyāgakṛtāvamānanamapi) = ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟುದರಿಂದ ಆದ ಅವಮಾನವನ್ನೂ (ತ್ಯಾಗಕೃತಾವಮಾನನಮ್ + ಅಪಿ) (even the insult made by being given away (tyagakritavamananam + api))
ತ್ವಯ್ಯೇವ (त्वय्येव, tvayyeva) = ನಿನ್ನಲ್ಲೇ (in you alone)
ಯಸ್ಯಾಃ (यस्याः, yasyāḥ) = ಯಾರ (whose)
ಸ್ಥಿತೇಃ (स्थितेः, sthiteḥ) = ನೆಲೆಯು (abiding)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಅಡ್ಡಿ ಹಿಂಜರಿಕೆಗಳಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸಿನವರಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಬೇರೆ ಶಿರೋಮಣಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಡದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಬೇರೆಡೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನಿನ್ನನ್ನು ಬಂದು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಅವಳನ್ನು ನೀನು ನೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುತ್ತೀಯೆ. ಹೀಗೆ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟ ಅವಮಾನ ಅವಳಿಗೆ ಆದರೂ ಅವಳ ನೆಲೆ ನಿನ್ನಲ್ಲೇ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Among those whose minds are free of reluctance, I think there is no other crest-jewel than you. Without casting off shame, Lakshmi is not seen anywhere else. You give her away in a hundred ways, she who came and took shelter with you. Though she receives the insult of being given away, her abiding is in you alone.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಎರಡನೇ ಭಾಗ ಬಹಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಉಪರೋಧಶೂನ್ಯ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವರು ಎಂದರೆ ಹಿಂಜರಿಕೆ ಇಲ್ಲದೆ ಕೊಡುವವರು ಎಂದು ನಾವು ಭಾವಿಸುತ್ತೇವೆ. ಪೂರ್ತಿ ಅನ್ವಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ ಇದೆ, ಆದರೆ ಒಟ್ಟು ಭಾವ ಸ್ಪಷ್ಟ.

The second part of this verse is very compact. We take those whose minds are free of obstruction to mean those who give without reluctance. There is some uncertainty about the full construction, but the overall idea is clear.

ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಚಂಚಲೆ ಎಂಬುದು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಮಾತು, ಅಂದರೆ ಅವಳು ಒಂದು ಕಡೆ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಅದನ್ನೇ ತಿರುಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜ ಅವಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೂ ಅವಳು ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಅವನ ಬಳಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಮುಖಶತ ಎಂದರೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ನೂರು ಬಾಯಿ, ಅಂದರೆ ನೂರು ವಿಧ.

That Lakshmi is fickle and never stays in one place is a traditional saying. The poet turns it round here. Though the king gives her away, she stays by him out of shame. Mukhashata literally means a hundred mouths, that is, a hundred ways.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 112. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 112. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಸಂಪತ್ತು ಕಳೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಯವನ್ನು ಈ ಶ್ಲೋಕ ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಹಣದ ಬಗ್ಗೆ ಸಲಹೆಯಲ್ಲ, ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಚಿತ್ರ.

The verse turns upside down the fear that giving drains wealth. But it is not advice about money, it is a picture of praise.

ಉದಾರವಾದ ಮನಸ್ಸಿನವರ ಬಳಿ ಜನರ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ ಎಂದು ಇದನ್ನು ಓದಬಹುದು. ವೈದ್ಯರು ಸಮಯ ಮತ್ತು ತಿಳಿವಳಿಕೆಯನ್ನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಹಂಚಿದಾಗ ಅವರ ಬಳಿ ಅದು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.

One may read it as saying that the affection and trust of people stay with the open-handed. When a doctor shares time and knowledge with students, it does not lessen with the doctor, it grows.