ಮೇರುರ್ದೂರಗತೋ: ಬೇಡುವವರಿಗೆ ಹೆದರಿ ಓಡಿದ ದಾನಿಗಳು

ಚಂದಾ ಕೇಳಲು ಬಂದವರನ್ನು ಕಂಡು ಬಾಗಿಲು ಮುಂದೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಜನ ನಮಗೆ ಗೊತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅದೇ ತಮಾಷೆಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಹೆಸರುಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸುತ್ತದೆ. ಬೇಡುವವರ ಭಯದಿಂದ ಮೇರು, ಹಿಮಾಲಯ, ಚಂದ್ರ, ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು ಎನ್ನುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 262 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 262

ವಿಷಯ: ದಾನಿಗಳ ಓಟ · The great givers who fled

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಮೇರುರ್ದೂರಗತೋ ಹಿಮಾಲಯಗಿರಿಃ ಪ್ರಾಲೇಯರೂಪೋಽಭವಚ್ಚಂದ್ರೇ ಶ್ರೀಸಹಜೇಽಪಿ ಯಾಚಕಭಯಾತ್ಕ್ಷೀಣತ್ವಮುನ್ಮೀಲತಿ
ಕೌಪೀನಂ ಕೃತವಾನ್ಹರೋಽಪಿ ಭಗವಾನ್ವಿಷ್ಣುರ್ಜಲಂ ಸೇವತೇ ವಾರಾಂ ರಾಶಿರಪೇಯತಾಮುಪಗತಃ ಕೋ ನಾಮ ದಾತುಂ ಕ್ಷಮಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

मेरुर्दूरगतो हिमालयगिरिः प्रालेयरूपोऽभवच्चन्द्रे श्रीसहजेऽपि याचकभयात्क्षीणत्वमुन्मीलति
कौपीनं कृतवान्हरोऽपि भगवान्विष्णुर्जलं सेवते वारां राशिरपेयतामुपगतः को नाम दातुं क्षमः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

merurdūragato himālayagiriḥ prāleyarūpo’bhavaccandre śrīsahaje’pi yācakabhayātkṣīṇatvamunmīlati
kaupīnaṃ kṛtavānharo’pi bhagavānviṣṇurjalaṃ sevate vārāṃ rāśirapeyatāmupagataḥ ko nāma dātuṃ kṣamaḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಮೇರುರ್ದೂರಗತೋ (मेरुर्दूरगतो, merurdūragato) = ಮೇರು ಪರ್ವತ ದೂರ ಹೋಯಿತು (ಮೇರುಃ + ದೂರಗತಃ) (Mount Meru went far away (meruh + duragatah))
ಹಿಮಾಲಯಗಿರಿಃ (हिमालयगिरिः, himālayagiriḥ) = ಹಿಮಾಲಯ ಪರ್ವತ (the Himalaya mountain)
ಪ್ರಾಲೇಯರೂಪೋಽಭವಚ್ಚಂದ್ರೇ (प्रालेयरूपोऽभवच्चन्द्रे, prāleyarūpo’bhavaccandre) = ಹಿಮದ ರೂಪ ತಾಳಿತು, ಚಂದ್ರನಲ್ಲಿ (ಪ್ರಾಲೇಯರೂಪಃ + ಅಭವತ್ + ಚಂದ್ರೇ) (took the form of frost, in the moon (praleyarupah + abhavat + chandre))
ಶ್ರೀಸಹಜೇಽಪಿ (श्रीसहजेऽपि, śrīsahaje’pi) = ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಒಡಹುಟ್ಟಿದವನಾದರೂ (ಶ್ರೀಸಹಜೇ + ಅಪಿ) (though he is the brother of Lakshmi (srisahaje + api))
ಯಾಚಕಭಯಾತ್ಕ್ಷೀಣತ್ವಮುನ್ಮೀಲತಿ (याचकभयात्क्षीणत्वमुन्मीलति, yācakabhayātkṣīṇatvamunmīlati) = ಬೇಡುವವರ ಭಯದಿಂದ ಕ್ಷೀಣತೆ ತೋರುತ್ತದೆ (ಯಾಚಕಭಯಾತ್ + ಕ್ಷೀಣತ್ವಮ್ + ಉನ್ಮೀಲತಿ) (shows waning out of fear of beggars (yachakabhayat + kshinatvam + unmilati))
ಕೌಪೀನಂ (कौपीनं, kaupīnaṃ) = ಕೌಪೀನ, ಲಂಗೋಟಿ (a loincloth)
ಕೃತವಾನ್ಹರೋಽಪಿ (कृतवान्हरोऽपि, kṛtavānharo’pi) = ತೊಟ್ಟನು, ಹರನೂ (ಕೃತವಾನ್ + ಹರಃ + ಅಪಿ) (put on, even Hara (kritavan + harah + api))
ಭಗವಾನ್ವಿಷ್ಣುರ್ಜಲಂ (भगवान्विष्णुर्जलं, bhagavānviṣṇurjalaṃ) = ಭಗವಂತ ವಿಷ್ಣು, ನೀರನ್ನು (ಭಗವಾನ್ + ವಿಷ್ಣುಃ + ಜಲಮ್) (the lord Vishnu, water (bhagavan + vishnuh + jalam))
ಸೇವತೇ (सेवते, sevate) = ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ (resorts to)
ವಾರಾಂ (वारां, vārāṃ) = ನೀರುಗಳ (of waters)
ರಾಶಿರಪೇಯತಾಮುಪಗತಃ (राशिरपेयतामुपगतः, rāśirapeyatāmupagataḥ) = ರಾಶಿ ಕುಡಿಯಲಾಗದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೋಯಿತು (ರಾಶಿಃ + ಅಪೇಯತಾಮ್ + ಉಪಗತಃ) (the mass of water became undrinkable (rashih + apeyatam + upagatah))
ಕೋ (को, ko) = ಯಾರು (who)
ನಾಮ (नाम, nāma) = ಹಾಗಾದರೆ (then, indeed)
ದಾತುಂ (दातुं, dātuṃ) = ಕೊಡಲು (to give)
ಕ್ಷಮಃ (क्षमः, kṣamaḥ) = ಸಮರ್ಥ (is able)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಮೇರು ಪರ್ವತ ದೂರ ಹೋಯಿತು. ಹಿಮಾಲಯ ಹಿಮದ ರೂಪ ತಾಳಿತು. ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ಚಂದ್ರನೂ ಬೇಡುವವರ ಭಯದಿಂದ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತ ಶಿವನೂ ಕೌಪೀನ ತೊಟ್ಟ. ವಿಷ್ಣು ನೀರನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ. ಸಮುದ್ರ ಕುಡಿಯಲಾಗದ ನೀರಿನ ರಾಶಿಯಾಯಿತು. ಹಾಗಾದರೆ ಕೊಡಲು ಸಮರ್ಥರು ಯಾರು?

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Mount Meru has gone far away. The Himalaya has taken the form of frost. The moon, though he is Lakshmi’s own brother, shows his waning out of fear of beggars. Even the lord Shiva has put on a loincloth. Vishnu has taken refuge in water. The ocean has become a mass of undrinkable water. Who, then, is able to give?

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಪ್ರತಿ ಮಾತಿಗೂ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುಣವನ್ನೇ ಕಾರಣವಾಗಿ ಹಿಡಿದಿದೆ. ಶಿವ ಸನ್ಯಾಸಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ, ವಿಷ್ಣು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ, ಸಮುದ್ರ ಉಪ್ಪಾಗಿ ಕುಡಿಯಲಾಗದ್ದು, ಚಂದ್ರ ಬೆಳೆದು ಕರಗುವವನು. ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಬೇಡುವವರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಓಟ ಎಂದು ಕವಿ ತಿರುಗಿಸಿದ್ದಾನೆ.

Each line takes a familiar trait as the reason. Shiva appears as an ascetic, Vishnu rests on the milk ocean, the ocean is salt and undrinkable, the moon waxes and wanes. The poet turns all of them into a flight from those who ask.

ಶ್ಲೋಕ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜಪ್ರಶಂಸೆಯ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಉತ್ತರ ರಾಜನೇ ಎಂದು ಓದುವುದು ಸಹಜ. ಇದು ಪರೋಕ್ಷ ಹೊಗಳಿಕೆ.

The verse does not give the answer to its last question. Since it stands in the section in praise of kings, reading the answer as the king is natural. It is an indirect compliment.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 111. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 111. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕೊಡುವ ಶಕ್ತಿ ಇರುವವರು ಕೇಳುವವರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಜಾಣತನ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಶ್ಲೋಕ ನಗುತ್ತಲೇ ಅದನ್ನು ಚುಚ್ಚುತ್ತದೆ.

The cleverness of those who could give but slip away from those who ask is seen everywhere. The verse pricks it with a smile.

ಕ್ಲಿನಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ರೋಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಮತ್ತು ಕಾಳಜಿ ಕೇಳಿದಾಗ ಕೊಡಲು ಹಿಂಜರಿಯುವುದು ನಮ್ಮ ಅನುಭವವೂ ಹೌದು. ಕೊಡುವುದನ್ನು ಭಾರ ಎಂದು ಭಾವಿಸದ ಮನಸ್ಸು ಅಪರೂಪ ಎಂದು ಈ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

In a clinic, hesitating to give when a patient asks for more time and care is our own experience too. This exaggeration says that a mind that does not feel giving as a burden is rare.