ಶ್ರೀಮದ್ರಾಜಶಿಖಾಮಣೇ: ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತೂಗಿದ ಬ್ರಹ್ಮ

ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ತಕ್ಕಡಿಯ ಒಂದು ತಟ್ಟೆ ಮೇಲೇರಿದರೆ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ತೂಕ ಹಾಕುತ್ತಲೇ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತೂಕ ಹಾಕುವವನು ಸ್ವತಃ ಬ್ರಹ್ಮ. ತೂಗುತ್ತಿರುವುದು ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು. ಇದೊಂದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ, ಅಂದರೆ ಕವಿಯ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಅತಿಶಯಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುವ ಚಿತ್ರ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಕೀರ್ತಿವರ್ಣನಂ, ಶ್ಲೋಕ 46 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, Fame and Renown, verse 46

ವಿಷಯ: ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತೂಗುವುದು · Weighing the king’s fame

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಶ್ರೀಮದ್ರಾಜಶಿಖಾಮಣೇ ತುಲಯಿತುಂ ಧಾತಾ ತ್ವದೀಯಂ ಯಶಃ ಕೈಲಾಸಂ ಚ ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ ತತ್ರ ಲಘುತಾಂ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾನ್ಪೂರ್ತಯೇ
ಉಕ್ಷಾಣಂ ತದುಪರ್ಯಮಾಸಹಚರಂ ತನ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಗಂಗಾಜಲಂ ತಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಫಣಿಪುಂಗವಂ ತದುಪರಿ ಸ್ಫಾರಂ ಸುಧಾದೀಧಿತಿಮ್

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

श्रीमद्राजशिखामणे तुलयितुं धाता त्वदीयं यशः कैलासं च निरीक्ष्य तत्र लघुतां निक्षिप्तवान्पूर्तये
उक्षाणं तदुपर्यमासहचरं तन्मूर्ध्नि गङ्गाजलं तस्याग्रे फणिपुङ्गवं तदुपरि स्फारं सुधादीधितिम्

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

śrīmadrājaśikhāmaṇe tulayituṃ dhātā tvadīyaṃ yaśaḥ kailāsaṃ ca nirīkṣya tatra laghutāṃ nikṣiptavānpūrtaye
ukṣāṇaṃ taduparyamāsahacaraṃ tanmūrdhni gaṅgājalaṃ tasyāgre phaṇipuṅgavaṃ tadupari sphāraṃ sudhādīdhitim

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಶ್ರೀಮದ್ರಾಜಶಿಖಾಮಣೇ (श्रीमद्राजशिखामणे, śrīmadrājaśikhāmaṇe) = ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜಶಿರೋಮಣಿಯೇ (O radiant crest-jewel of kings)
ತುಲಯಿತುಂ (तुलयितुं, tulayituṃ) = ತೂಗಲು (to weigh)
ಧಾತಾ (धाता, dhātā) = ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮ (the creator, Brahma)
ತ್ವದೀಯಂ (त्वदीयं, tvadīyaṃ) = ನಿನ್ನ (your)
ಯಶಃ (यशः, yaśaḥ) = ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು (fame)
ಕೈಲಾಸಂ (कैलासं, kailāsaṃ) = ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತವನ್ನು (Mount Kailasa)
ಚ (च, ca) = ಮತ್ತು (and)
ನಿರೀಕ್ಷ್ಯ (निरीक्ष्य, nirīkṣya) = ನೋಡಿ (seeing)
ತತ್ರ (तत्र, tatra) = ಅಲ್ಲಿ, ಆ ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿ (there, in that scale)
ಲಘುತಾಂ (लघुतां, laghutāṃ) = ಹಗುರತನವನ್ನು (lightness)
ನಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾನ್ಪೂರ್ತಯೇ (निक्षिप्तवान्पूर्तये, nikṣiptavānpūrtaye) = ಇಟ್ಟನು, ಕೊರತೆ ತುಂಬಲು (ನಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾನ್ + ಪೂರ್ತಯೇ) (placed, to make up the lack)
ಉಕ್ಷಾಣಂ (उक्षाणं, ukṣāṇaṃ) = ಹೋರಿಯನ್ನು, ಅಂದರೆ ನಂದಿಯನ್ನು (the bull, Nandi)
ತದುಪರ್ಯಮಾಸಹಚರಂ (तदुपर्यमासहचरं, taduparyamāsahacaraṃ) = ಅದರ ಮೇಲೆ ಉಮೆಯ ಸಂಗಾತಿಯನ್ನು, ಅಂದರೆ ಶಿವನನ್ನು (ಓದು ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತ) (above it, the companion of Uma, that is Shiva (reading slightly uncertain))
ತನ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ (तन्मूर्ध्नि, tanmūrdhni) = ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ (on his head)
ಗಂಗಾಜಲಂ (गङ्गाजलं, gaṅgājalaṃ) = ಗಂಗೆಯ ನೀರನ್ನು (the water of the Ganga)
ತಸ್ಯಾಗ್ರೇ (तस्याग्रे, tasyāgre) = ಅದರ ತುದಿಯಲ್ಲಿ (at the front of that)
ಫಣಿಪುಂಗವಂ (फणिपुङ्गवं, phaṇipuṅgavaṃ) = ಹಾವುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು (the best of serpents)
ತದುಪರಿ (तदुपरि, tadupari) = ಅದರ ಮೇಲೆ (above that)
ಸ್ಫಾರಂ (स्फारं, sphāraṃ) = ದೊಡ್ಡದಾದ, ಹರಡಿದ (large, spreading)
ಸುಧಾದೀಧಿತಿಮ್ (सुधादीधितिम्, sudhādīdhitim) = ಅಮೃತದ ಕಿರಣಗಳ ಚಂದ್ರನನ್ನು (the moon with its rays of nectar)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ರಾಜಶಿರೋಮಣಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತೂಗಲು ಬ್ರಹ್ಮ ಕೈಲಾಸವನ್ನು ತಕ್ಕಡಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ನೋಡಿದ. ಅದು ಹಗುರ ಎನಿಸಿತು. ಆಗ ಕೊರತೆ ತುಂಬಲು ಅದರ ಮೇಲೆ ನಂದಿಯನ್ನು, ಅದರ ಮೇಲೆ ಶಿವನನ್ನು, ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಗಂಗೆಯ ನೀರನ್ನು, ಅದರ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹಾವುಗಳ ಒಡೆಯನನ್ನು, ಅದರ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಇಟ್ಟ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O crest-jewel of kings, to weigh your fame Brahma set Kailasa in the scale and found it light. To make up the lack he placed a bull on it, above the bull Shiva, on his head the water of the Ganga, at the front of that the best of serpents, and above that the great moon.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ತೂಕ ಹಾಕುವ ಚಿತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ಕೈಲಾಸವೇ ಹಗುರ ಎನಿಸಿದಾಗ ಶಿವನ ಪರಿವಾರವನ್ನೆಲ್ಲ ಅದರ ಮೇಲೆ ಹೇರಿದರೂ ಕೀರ್ತಿಯ ತಟ್ಟೆ ಇಳಿಯುತ್ತಲೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

The weighing is a poetic exaggeration. Even when Kailasa itself proves light, and the whole household of Shiva is piled on, the pan of fame still does not rise, says the poet.

ಹೇರಿದ ವಸ್ತುಗಳೆಲ್ಲ ಬಿಳಿಯವು ಎಂದು ಪರಂಪರೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ: ಕೈಲಾಸ, ನಂದಿ, ಗಂಗಾಜಲ, ಶೇಷ, ಚಂದ್ರ. ಕೀರ್ತಿ ಬಿಳಿ ಎಂಬ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕವಿ ಬಿಳಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯನ್ನೇ ಹೇರುತ್ತಾನೆ.

The things piled on are all described as white in tradition: Kailasa, the bull, the Ganga water, the serpent, the moon. In keeping with the convention that fame is white, the poet heaps white upon white.

ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ತದುಪರ್ಯಮಾಸಹಚರಂ ಎಂದಿದೆ. ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಉಮೆಯ ಸಂಗಾತಿಯಾದ ಶಿವ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಆ ಪದದ ಓದು ಮತ್ತು ಅರ್ಥ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತೇವೆ.

The print reads as given in the gloss. From the context it seems to mean Shiva, the companion of Uma. We say plainly that the reading and meaning of that word are slightly uncertain.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 136. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 136. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕೆಲವು ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅಂಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಳೆಯಲಾಗದು. ಒಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಕ ತನ್ನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀರಿದ ಪ್ರಭಾವ ಯಾವ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದ ತಕ್ಕಡಿಗೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅದೇ ಭಾವವನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ.

Some worth cannot be measured in marks. The influence a teacher has had on students fits no assessment scale. This verse says the same feeling through a very large picture.

ಆದರೆ ಇದು ರಾಜಸ್ತುತಿ. ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಅತಿಶಯವನ್ನು ಸತ್ಯದ ಅಳತೆ ಎಂದು ಓದಬಾರದು. ಅದನ್ನು ಒಂದು ಚಮತ್ಕಾರವಾಗಿ ಆನಂದಿಸುವುದೇ ಸರಿ.

But this is royal praise. The excess of flattery should not be read as a true measure. It is right to enjoy it as a clever turn.