ಮನೆಯ ಅಂಗಳದ ಕೊಳದಲ್ಲಿ ಕಮಲ ಅರಳಿದರೆ ದುಂಬಿ ಎಲ್ಲಿಂದಲೋ ಬಂದು ಅದರ ಸುತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಕೊಳ ದೊಡ್ಡದಾದಷ್ಟೂ ಕಮಲ ಭವ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕವಿ ಆ ಕೊಳವನ್ನು ಪಾತಾಳದ ತನಕ ಆಳವಾಗಿಸಿ, ಕಮಲವನ್ನು ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನಾಗಿಸಿ, ರಾತ್ರಿಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾದ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಅದರ ಸುತ್ತ ಹಾರುವ ದುಂಬಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲೂ ಬಹಳ ಉದ್ದ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ವಾಪೀ ಪಾತಾಲಮೂಲಂ ಜಲಮುರಗನದೀ ಕಚ್ಛಪಃ ಸ್ವಚ್ಛಕಂದಃ ಶೇಷೋ ನಾಲಂ ದಲಾನಾಂ ವಿತತಿರಪಿ ಫಣಾಃ ಕರ್ಣಿಕಾ ಶೈವಶೈಲಃ
ತಾರಾಸ್ತಾರಾಃ ಪರಾಗಾ ಮಧು ಚ ಮಧುಮತೀ ಕೇಸರಾ ದಂತಿದಂತಾಸ್ತಸ್ಮಿಂಸ್ತ್ವತ್ಕೀರ್ತಿಪದ್ಮೇ ಭ್ರಮತಿ ಮಧುಕರಃ ಶರ್ವರೀಸಾರ್ವಭೌಮಃ
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
वापी पातालमूलं जलमुरगनदी कच्छपः स्वच्छकन्दः शेषो नालं दलानां विततिरपि फणाः कर्णिका शैवशैलः
तारास्ताराः परागा मधु च मधुमती केसरा दन्तिदन्तास्तस्मिंस्त्वत्कीर्तिपद्मे भ्रमति मधुकरः शर्वरीसार्वभौमः
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
vāpī pātālamūlaṃ jalamuraganadī kacchapaḥ svacchakandaḥ śeṣo nālaṃ dalānāṃ vitatirapi phaṇāḥ karṇikā śaivaśailaḥ
tārāstārāḥ parāgā madhu ca madhumatī kesarā dantidantāstasmiṃstvatkīrtipadme bhramati madhukaraḥ śarvarīsārvabhaumaḥ
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ವಾಪೀ (वापी, vāpī) = ಕೊಳ, ಬಾವಿ (the pool)
- ಪಾತಾಲಮೂಲಂ (पातालमूलं, pātālamūlaṃ) = ಪಾತಾಳವೇ ಬುಡವಾಗಿರುವ (whose base is the netherworld)
- ಜಲಮುರಗನದೀ (जलमुरगनदी, jalamuraganadī) = ನೀರು ಎಂದರೆ ನಾಗಗಳ ನದಿ [ಜಲಂ ಉರಗನದೀ] (the water is the river of the serpents)
- ಕಚ್ಛಪಃ (कच्छपः, kacchapaḥ) = ಆಮೆ (the tortoise)
- ಸ್ವಚ್ಛಕಂದಃ (स्वच्छकन्दः, svacchakandaḥ) = ಶುಭ್ರವಾದ ಗಡ್ಡೆ (the clear bulb)
- ಶೇಷೋ (शेषो, śeṣo) = ಶೇಷನಾಗ (Shesha the serpent)
- ನಾಲಂ (नालं, nālaṃ) = ಕಾಂಡ (is the stalk)
- ದಲಾನಾಂ (दलानां, dalānāṃ) = ದಳಗಳ (of the petals)
- ವಿತತಿರಪಿ (विततिरपि, vitatirapi) = ಸಾಲು ಕೂಡ [ವಿತತಿಃ ಅಪಿ] (the array too)
- ಫಣಾಃ (फणाः, phaṇāḥ) = ಹೆಡೆಗಳು (are the hoods)
- ಕರ್ಣಿಕಾ (कर्णिका, karṇikā) = ಕಮಲದ ನಡುವಿನ ಬೀಜಕೋಶ (the seed cup at the centre)
- ಶೈವಶೈಲಃ (शैवशैलः, śaivaśailaḥ) = ಶಿವನ ಪರ್ವತ, ಕೈಲಾಸ (Shiva’s mountain, Kailasa)
- ತಾರಾಸ್ತಾರಾಃ (तारास्ताराः, tārāstārāḥ) = ತಾರೆಗಳು [ತಾರಾಃ ತಾರಾಃ ಎಂದು ಬಿಡಿಸಬಹುದು] (the stars)
- ಪರಾಗಾ (परागा, parāgā) = ಪರಾಗ (are the pollen)
- ಮಧು (मधु, madhu) = ಜೇನು, ಮಕರಂದ (the honey)
- ಚ (च, ca) = ಮತ್ತು (and)
- ಮಧುಮತೀ (मधुमती, madhumatī) = ಮಧುಮತೀ, ಜೇನಿನಂತೆ ಸಿಹಿಯಾದದ್ದು (Madhumati, the honey sweet one)
- ಕೇಸರಾ (केसरा, kesarā) = ಕೇಸರಗಳು (are the filaments)
- ದಂತಿದಂತಾಸ್ತಸ್ಮಿಂಸ್ತ್ವತ್ಕೀರ್ತಿಪದ್ಮೇ (दन्तिदन्तास्तस्मिंस्त्वत्कीर्तिपद्मे, dantidantāstasmiṃstvatkīrtipadme) = ಆನೆಗಳ ದಂತಗಳು, ಆ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯೆಂಬ ಕಮಲದಲ್ಲಿ [ದಂತಿದಂತಾಃ ತಸ್ಮಿನ್ ತ್ವತ್ಕೀರ್ತಿಪದ್ಮೇ] (the tusks of elephants, in that lotus of your fame)
- ಭ್ರಮತಿ (भ्रमति, bhramati) = ಸುತ್ತುತ್ತದೆ (hovers)
- ಮಧುಕರಃ (मधुकरः, madhukaraḥ) = ದುಂಬಿ (the bee)
- ಶರ್ವರೀಸಾರ್ವಭೌಮಃ (शर्वरीसार्वभौमः, śarvarīsārvabhaumaḥ) = ರಾತ್ರಿಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಚಂದ್ರ (the emperor of the night, the moon)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಪಾತಾಳವೇ ಬುಡವಾಗಿರುವ ಕೊಳ, ನಾಗಗಳ ನದಿಯೇ ಅದರ ನೀರು, ಆಮೆಯೇ ಶುಭ್ರ ಗಡ್ಡೆ, ಶೇಷನಾಗನೇ ಕಾಂಡ, ಹೆಡೆಗಳ ಸಾಲೇ ದಳಗಳು, ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತವೇ ಬೀಜಕೋಶ, ತಾರೆಗಳೇ ಪರಾಗ, ಮಕರಂದವೇ ಮಧುಮತೀ ಹರಿವು, ಆನೆದಂತಗಳೇ ಕೇಸರಗಳು. ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯೆಂಬ ಅಂಥ ಕಮಲದ ಸುತ್ತ ರಾತ್ರಿಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾದ ಚಂದ್ರನೆಂಬ ದುಂಬಿ ತಿರುಗುತ್ತಿದೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
The pool has the netherworld for its base and the river of the serpents for its water. The tortoise is the clear bulb, Shesha the stalk, the rows of his hoods the petals, Mount Kailasa the seed cup, the stars the pollen, the nectar the sweet stream, and the tusks of elephants the filaments. Around such a lotus, your fame, circles the bee that is the moon, emperor of the night.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ಇದು ರೂಪಕದ ಮೇಲೆ ರೂಪಕ ಜೋಡಿಸುವ ಪದ್ಯ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಮಲದ ಪ್ರತಿ ಭಾಗಕ್ಕೂ ಒಂದೊಂದು ವಿಶ್ವದ ವಸ್ತು ಬಂದಿದೆ. ಕಮಲ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದು ಎಂದು ಅಳತೆ ಹೇಳದೆ ಈ ಹೋಲಿಕೆಗಳೇ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.
This is a metaphor stacked on a metaphor. Every part of an ordinary lotus is matched with a part of the universe. Without giving a measure, the comparisons themselves show how vast the lotus is.
ದುಂಬಿ ಕಮಲದ ಸುತ್ತ ತಿರುಗುವಂತೆ ಚಂದ್ರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯಾದ ಚಂದ್ರನೂ ಈ ಕೀರ್ತಿಯ ಬಳಿ ಒಂದು ದುಂಬಿ ಮಾತ್ರ. ಇದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಅಂದರೆ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ಬಿಳಿ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುವ ರೂಢಿ ಇದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಬಿಳಿ ಕಮಲವಾಗಿದೆ.
As a bee circles a lotus, the moon circles in the sky. Even the moon, emperor of the night, is only a bee beside this fame. It is a deliberate exaggeration. Sanskrit poetry usually describes fame as white, which is why the lotus is a white one.
ಮಧುಮತೀ ಮತ್ತು ಉರಗನದೀ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಯಾವ ನದಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದು ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಲ್ಲ. ನಾವು ಅವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅನುಸ್ವಾರ ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಗ ಚುಕ್ಕೆಗಳು ಮಸುಕಾಗಿವೆ, ಅವನ್ನು ವ್ಯಾಕರಣದ ಪ್ರಕಾರ ಓದಿದ್ದೇವೆ.
The book does not say which rivers Madhumati and the river of serpents are, so we give them only in their plain sense. In the printed copy some anusvara and visarga dots are faint, and we have read them as the grammar requires.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 138. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 138. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ನಾವು ಅದರ ಅಳತೆಗೆ ತಕ್ಕ ಹೋಲಿಕೆ ಹುಡುಕುತ್ತೇವೆ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವನ್ನೇ ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಓದುಗನ ನೆನಪಿನಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವುದು ಕಮಲ ಮತ್ತು ದುಂಬಿ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರ.
To describe a great achievement we look for a comparison of matching size. Here the poet uses the whole universe. Yet what stays in the reader’s memory is a single picture, a lotus and a bee.
ಹೊಗಳಿಕೆ ಎಷ್ಟೇ ಭವ್ಯವಾಗಿರಲಿ, ಕೇಳುವವರು ಅದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಂದೇಹದಿಂದಲೇ ತೂಗುತ್ತಾರೆ. ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗೆ ಬರೆದ ಶಿಫಾರಸು ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ ಇದ್ದರೆ ಓದುವವರು ಅದರ ಅರ್ಧವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದು ಸೊಗಸು.
However grand the praise, listeners weigh it with some doubt. In a reference letter for a student, such exaggeration would be believed only by half. Only in poetry is it a pleasure.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.
ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ