ಅಕ್ಷಯ ತದಿಗೆ ವೈಶಾಖ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಮೂರನೆಯ ತಿಥಿ. ಅಕ್ಷಯ ಎಂದರೆ ಕ್ಷಯವಾಗದ್ದು. ಈ ದಿನ ಆರಂಭಿಸಿದ್ದು, ಕೊಟ್ಟದ್ದು ಮತ್ತು ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದು ನಷ್ಟವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಈ ದಿನದ ಬಗೆಗಿನ ನಂಬಿಕೆ.
ಯಾವ ದಿನ
ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ತದಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ದಿನವೇ ಅಕ್ಷಯ ತದಿಗೆ. ಇಡೀ ದಿನವನ್ನೇ ಶುಭವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದರಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಅಥವಾ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಬೇರೆ ಷರತ್ತಿಲ್ಲ. ಮುಹೂರ್ತ ನೋಡಬೇಕಿಲ್ಲದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದು ಎಂಬುದೇ ಇದರ ವಿಶೇಷ.
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಮೂರೂವರೆ ದಿನಗಳ ಲೆಕ್ಕವಿದೆ: ಗುಡಿ ಪಾಡ್ವಾ, ಅಕ್ಷಯ ತದಿಗೆ, ವಿಜಯದಶಮಿ ಮತ್ತು ಬಲಿ ಪಾಡ್ಯದ ಅರ್ಧ ದಿನ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಆ ಪದ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ದಿನವನ್ನು ಅದೇ ರೀತಿ ನೋಡುತ್ತಾರೆ: ಗೃಹಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ, ವ್ಯಾಪಾರ ಆರಂಭಕ್ಕೆ, ಮೊದಲ ಉಳುಮೆಗೆ ಮತ್ತು ಮಳೆಗೆ ಮೊದಲಿನ ಬಿತ್ತನೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ದಿನ.
ಒಂದು ಸೂಚನೆ ಗಮನಾರ್ಹ. ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಆ ಕೆಲಸವನ್ನು ತಿಥಿ ನಿಜವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೇ ಮಾಡಬೇಕು, ಕೇವಲ ಆ ದಿನಾಂಕದಂದು ಅಲ್ಲ. ತಿಥಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಮುಗಿದರೆ ಬೆಳಗಿನ ಭಾಗವೇ ಲೆಕ್ಕ. ಅನುದಿನ ತಿಥಿಯ ಆರಂಭ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ತೋರಿಸುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಊಹಿಸದೆ ನೋಡಬಹುದು.
ದಿನಕ್ಕೆ ಅಂಟಿದ ಕಥೆಗಳು
ಈ ದಿನಕ್ಕೆ ಹಲವು ಕಥೆಗಳಿವೆ. ತ್ರೇತಾ ಯುಗದ ಆರಂಭ ಇದೇ ದಿನ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಸರು ಗಣೇಶನಿಗೆ ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದು ಈ ದಿನ. ಕೃಷ್ಣ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟದ್ದು, ಮತ್ತು ಸುದಾಮನನ್ನು ಬರಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವನ ಗುಡಿಸಲನ್ನು ಅರಮನೆಯಾಗಿಸಿದ್ದು ಈ ದಿನ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಗಂಗಾವತರಣವನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಇಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುವ ದಿನ ಮುಂದಿನ ಮಾಸದ ಗಂಗಾ ದಸರಾ.
ಸಿಂಹಾಚಲದಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿಯ ಮೇಲಿನ ಚಂದನವನ್ನು ಈ ದಿನ ತೆಗೆದು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಕೆಲವು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ನಿಜರೂಪ ದರ್ಶನ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. ಪುರಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದನ ಯಾತ್ರೆ ಆರಂಭ. ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಬದರೀನಾಥದ ಬಾಗಿಲು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ಸುಮಾರಿಗೆ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ.
ಕೊಡುವುದು, ಮತ್ತು ಕೊಳ್ಳುವುದು
ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಆಚರಣೆ ದಾನ, ಮತ್ತು ಹೇಳಿರುವ ದಾನಗಳು ದುಬಾರಿಯಲ್ಲ, ಋತುವಿಗೆ ತಕ್ಕವು: ನೀರಿನ ಕೊಡ, ಬೀಸಣಿಗೆ, ಕೊಡೆ, ಪಾದರಕ್ಷೆ, ಮೊಸರನ್ನ, ಸೌತೆಕಾಯಿ, ಬೆಲ್ಲದ ಪಾನಕ, ಎಳ್ಳು. ವೈಶಾಖ ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪದ ಅತಿ ಬಿಸಿಲಿನ ಕಾಲ; ದಾರಿಹೋಕನಿಗೆ ಬೇಕಾದದ್ದನ್ನೇ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.
ಚಿನ್ನ ಕೊಳ್ಳುವ ರೂಢಿ ಹಳೆಯದಲ್ಲ. ಅದು ಕಳೆದ ಕೆಲವು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಆಭರಣ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಬೆಳೆದದ್ದು; ಯಾವ ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ, ಜಾಹೀರಾತಿನಿಂದ. ಅದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೇನಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅಕ್ಷಯ ಎಂಬ ಪದದ ಹಳೆಯ ಅರ್ಥ ಕೊಟ್ಟದ್ದಕ್ಕೆ ಅಂಟಿದ್ದೇ ಹೊರತು ಮನೆಗೆ ತಂದದ್ದಕ್ಕಲ್ಲ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದಿರಲಿ.
ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಹಿಂದೆ ಗೌರಿ ತದಿಗೆಯಂದು ಗೌರಿಯನ್ನು ಕೂರಿಸಿದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ದಿನ ಬೀಳ್ಕೊಡುಗೆ, ಮತ್ತು ಅರಿಶಿನ ಕುಂಕುಮದ ತಿಂಗಳು ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
Akshaya Tritiya falls on the third tithi of the bright fortnight of Vaishakha. Akshaya means that which does not diminish, and the claim made for the day is that whatever is begun, given or accumulated on it is not lost.
When it falls
The day is the one on which the tritiya is running at sunrise. Because the whole day is treated as auspicious there is no further condition of midday or dusk to satisfy, which is unusual and is part of the point: this is one of the days that needs no muhurta calculated for it.
The Maharashtra formula counts three and a half such days in the year, the sade teen muhurta: Gudi Padwa, Akshaya Tritiya, Vijayadashami, and the half day of Bali Pratipada. Karnataka does not use that phrase but treats the day the same way, as suitable for house entry, for beginning a business, for the first ploughing, and for the sowing that is timed just before the rains.
One qualification is worth knowing. Strict practice holds that an act meant for the day should be performed while the tritiya is actually current, not merely on the calendar date. If the tithi ends in the forenoon, the morning is the part that counts. Anudina prints the start and end times, so this can be checked rather than assumed.
What the day carries
Several accounts are attached to it. It is named as the beginning of the Treta yuga. Vyasa is said to have begun dictating the Mahabharata to Ganesha on this day. Krishna is said to have given Draupadi the akshaya patra, the vessel that did not empty, and to have received Sudama on this day, sending him home to find his hut turned to a palace. The descent of Ganga is placed here by some accounts, though the day usually kept for that is Ganga Dussehra in the following month.
At Simhachalam the sandal paste covering the image is removed on this day and the nija rupa is shown for a few hours, once a year. At Puri the chandan yatra begins. In the Himalaya the doors of Badrinath usually open around this date.
Giving, and buying
The traditional observance is dana, and the gifts named are seasonal rather than costly: a pot of water, a hand fan, an umbrella, footwear, curd rice, cucumber, jaggery water, sesame. Vaishakha is the hottest part of the year in most of the peninsula, and what is given is what a traveller would need.
The modern association with buying gold is not old. It grew out of the jewellery trade in the last few decades and has spread through advertising rather than through any text. There is no harm in it, but a reader should know that the older sense of akshaya attaches to what is given away, not to what is brought home.
In households that seated Gauri at Gauri Tritiya a month earlier, this is the day she is given a send-off and the month of haldi kumkum invitations closes.