ಉಮಾ ಮಹೇಶ್ವರ ವ್ರತವನ್ನು ಭಾದ್ರಪದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಹೊತ್ತಿನ ತಿಥಿಯಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಣ್ಣ ಆಚರಣೆ, ಎಲ್ಲೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ರೂಪದಲ್ಲಿಲ್ಲ.
ಇದರ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ದಂಪತಿಯಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವುದು. ಉಮಾ ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರ ಒಂದೇ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪಕ್ಕಪಕ್ಕದ ಎರಡು ಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ. ಆಚರಿಸುವ ಕಡೆ ಗಂಡ ಹೆಂಡತಿ ಜೊತೆಯಾಗಿಯೇ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಿನವಿಡೀ ಉಪವಾಸ, ಸಂಜೆ ಪೂಜೆ, ಕೆಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗೆ ದಾರ, ಮತ್ತು ಜೋಡಿಯಾಗಿ ದಾನ: ದೇವತೆ ಜೋಡಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಪಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಎರಡೆರಡು.
ಇದಕ್ಕೆ ಹೇಳುವ ಉದ್ದೇಶ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾದುದನ್ನು, ಗುರುವನ್ನೋ ಹಿರಿಯರನ್ನೋ ಸದ್ಭಾವದಿಂದ ಕೊಟ್ಟ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನೋ ಅಲಕ್ಷಿಸಿದ ದೋಷದ ಪರಿಹಾರ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಹೇಳುವ ಕಥೆಯೂ ಅದನ್ನೇ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ: ದೂರ್ವಾಸ ಮುನಿ ಕೊಟ್ಟ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಅಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ನಡೆಸಿಕೊಂಡದ್ದು, ಬಂದ ಶಾಪ, ಮತ್ತು ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಈ ವ್ರತ. ಯಾರು ಕೊಟ್ಟರು, ಯಾರು ಅಲಕ್ಷಿಸಿದರು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಪಾಠಾಂತರಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ; ಆಚರಣೆಯಷ್ಟು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕಥೆ ನಿಂತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುವುದೇ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ.
ಇದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಇನ್ನೆರಡು ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆಯಾಗಿಯೇ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಭಾದ್ರಪದ ಹುಣ್ಣಿಮೆ ಸ್ಮಾರ್ತ ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದ ಮುಕ್ತಾಯದ ದಿನವೂ ಹೌದು, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೂ ಈ ವ್ರತಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಹುಣ್ಣಿಮೆಯ ಮರುದಿನದಿಂದ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಮಹಾಲಯ ಪಕ್ಷ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗಾಗಿ ಒಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತಾ ದಂಪತಿಯ ವ್ರತ ಮತ್ತು ಶ್ರಾದ್ಧದ ಮೊದಲ ದಿನ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ತಾಗಿಕೊಂಡಂತೆ ಬರಬಹುದು. ಇವೆರಡಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ. ಭಾದ್ರಪದ ಜನದಟ್ಟಣೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದರ ಸಣ್ಣ ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಕೊನೆಯದು.
Uma Maheshwara Vrata is kept on the full moon of Bhadrapada, decided by the tithi at sunrise. It is a small observance and is nowhere a public one.
What distinguishes it is that the two are worshipped as a pair rather than singly, Uma and Maheshwara together in one image or in two set side by side, and that it is kept by husband and wife together where it is kept at all. A fast through the day, a puja in the evening, a thread tied on the wrist in some households, and a dana given in pairs: two of whatever is offered, on the reasoning that the deity is a pair.
The purpose named for it is the removal of the fault incurred by slighting what is worthy of respect, a teacher, an elder, or a gift given in good faith. The katha told with it turns on exactly that, a gift from the sage Durvasa that was treated carelessly and a curse that followed, with this vrata prescribed as the remedy. Versions of the story differ in who gave and who slighted, and it is fair to say the story is less fixed than the observance.
Two things sit on the same day and are worth keeping separate. The purnima of Bhadrapada is also the close of the Smarta chaturmasya, which has nothing to do with this vrata. And the day that follows the purnima begins the Mahalaya paksha, the fortnight given to the ancestors, so a household may find a vrata for a divine couple and the first of the shraddha days almost touching each other. They are unrelated. Bhadrapada ends crowded, and this is the last of its small observances.