ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮೆ ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಮುಗಿಸುವ ಹುಣ್ಣಿಮೆ. ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಆಚರಣೆಗಳು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಶೈವರಿಗೆ ಇದು ತ್ರಿಪುರಾರಿ ಪೂರ್ಣಿಮೆ, ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಇದು ದೀಪಗಳ ಮಾಸದ ಶಿಖರ, ನದಿಗಳ ಮೇಲೆ ಇದು ಸ್ನಾನದ ದಿನ, ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ದೇವ ದೀಪಾವಳಿ.
ಯಾವ ದಿನ, ಮತ್ತು ಏಕೆ
ಇದು ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಹದಿನೈದನೆಯ ತಿಥಿಯಾದ ಪೂರ್ಣಿಮೆ. ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಯಾವ ದಿನ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ತಿಥಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುತ್ತದೆಯೋ ಆ ದಿನವೇ ಹಬ್ಬದ ದಿನ.
ಪೂರ್ಣಿಮೆ ಎಂದರೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ತಿಥಿ ಎಂದು ಜನ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಗೊಂದಲ ಶುರುವಾಗುವುದು ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ. ಪೂರ್ಣ ಚಂದ್ರನ ಕ್ಷಣ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಮಾತ್ರ, ಅದು ದಿನದ ಯಾವ ಹೊತ್ತಿಗೂ ಬೀಳಬಹುದು. ಪೂರ್ಣಿಮಾ ತಿಥಿ ಎಂದರೆ ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುವ ಹನ್ನೆರಡು ಡಿಗ್ರಿಯ ಅವಧಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಒಂದು ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿದ್ದು ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯೇ ಮುಗಿದುಹೋಗಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿನ ನಿಯಮ ಉದಯದ ತಿಥಿಯಾದ್ದರಿಂದ, ಪಂಚಾಂಗ ಹೇಳುವ ದಿನ ಚಂದ್ರ ಅತ್ಯಂತ ತುಂಬಿ ಕಾಣುವ ರಾತ್ರಿಯ ದಿನವಾಗಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ದಿನವಾಗಿರಬಹುದು. ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸರಿ.
ದೀಪಗಳ ಮಾಸ
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ತಿ ದೀಪದ ಮಾಸ. ತಿಂಗಳೆಲ್ಲ ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲೂ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲೂ ದೀಪ ಹಚ್ಚುತ್ತಾರೆ, ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ದೀಪೋತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ಕಂಬದ ಮೇಲೆ ಆಕಾಶ ದೀಪವನ್ನು ತಿಂಗಳಿಡೀ ಉರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹುಣ್ಣಿಮೆ ಇದೆಲ್ಲದರ ತುದಿ. ಆ ದಿನ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ದೀಪಗಳು, ಕೆರೆಯ ಮೇಲೆ ತೇಲಿಬಿಡುವ ದೀಪಗಳು, ದೇವಾಲಯದ ಗೋಡೆಯ ಸಾಲು ದೀಪಗಳು. ಶೃಂಗೇರಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕರ್ನಾಟಕದ ಶೈವ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ದೀಪ ಈ ಮಾಸದ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ, ಅದೇ ಸಾರ.
ತ್ರಿಪುರಾರಿ
ದಿನದ ಹೆಸರು ಬಂದದ್ದು ಶೈವ ಕಥೆಯಿಂದ. ಅಸುರರ ಮೂರು ಚಲಿಸುವ ಪುರಗಳು ಒಂದೇ ಸಾಲಿಗೆ ಬಂದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶಿವ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ತ್ರಿಪುರವನ್ನು ಸುಟ್ಟ. ಅದಕ್ಕೇ ಅವನು ತ್ರಿಪುರಾರಿ, ಮತ್ತು ದೀಪಗಳನ್ನು ಆ ಪುರಗಳ ದಹನವೆಂದು ಓದುತ್ತಾರೆ. ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ದೇವ ದೀಪಾವಳಿ, ಘಟ್ಟಗಳ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳು ಕೊನೆಯಿಂದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ದೀಪಗಳಲ್ಲಿ ಉರಿಯುತ್ತವೆ.
ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ದಾನ
ತಿಂಗಳಿಡೀ ನಡೆಯುವ ಕಾರ್ತಿಕ ಸ್ನಾನ ಈ ದಿನ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಯ ಸ್ನಾನ ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ದೇವಾಲಯದ ಕಲ್ಯಾಣಿಯಲ್ಲಿ. ದೀಪ, ಎಳ್ಳು, ಕಂಬಳಿ, ಅನ್ನ, ಇವುಗಳ ದಾನಕ್ಕೆ ಈ ದಿನ. ವೈಷ್ಣವರೂ ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕಾರ್ತಿಕ ದಾಮೋದರನ ಮಾಸ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯದಿಂದ ಎದ್ದು ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳಾಗಿವೆ.
ಸುಲಭವಾಗಿ ಆಗುವ ಗೊಂದಲ
ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಕಾರ್ತಿಗೈ ದೀಪಂ ಇದೇ ದಿನವಲ್ಲ, ಹತ್ತಿರವೇ ಬಂದರೂ. ಆ ಹಬ್ಬ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುವುದು ಕಾರ್ತಿಗೈ ಸೌರ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಕೃತ್ತಿಕಾ ನಕ್ಷತ್ರ ಬರುವ ದಿನದಿಂದ, ಮತ್ತು ಅದರ ಗುರುತು ತಿರುವಣ್ಣಾಮಲೈಯ ಅರುಣಾಚಲದ ಮೇಲಿನ ಜ್ವಾಲೆ. ನಕ್ಷತ್ರ ಮತ್ತು ಹುಣ್ಣಿಮೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡು ಒಂದು ದಿನ ಬೇರೆಯಾಗಬಹುದು.
ಸಿಖ್ ಪಂಚಾಂಗದಲ್ಲಿ ಗುರುನಾನಕ್ ಜಯಂತಿಯೂ ಇದೇ ಹುಣ್ಣಿಮೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದು ದಿನವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಬೇರೆ ಆಚರಣೆ.
Kartika Purnima is the full moon that closes the bright fortnight of Kartika. It carries more than one observance at once, and which of them a family keeps depends on where it stands: it is Tripurari Purnima to Shaivas, the high day of the Kartika lamps in Karnataka, a bathing day on the rivers, and Deva Deepavali at Kashi.
When it falls and why
It is Purnima, the fifteenth tithi of the bright fortnight of Kartika, and the day that carries it is the day on which Purnima is running at sunrise.
Purnima is the one tithi people think they can see, and that is where the trouble starts. The moment of exact full moon is an instant, and it can fall at any hour. The tithi called Purnima is the twelve degree span ending at that instant, so it can be running at a sunrise and be over by mid morning. Because the rule here is the sunrise tithi, the day the almanac names may be the day on which the moon looks fullest at night, or the day before it. Both are correct, in their own terms.
The month of lamps
In Karnataka the whole of Kartika is a lamp month. Lamps are lit at the tulasi katte and at the threshold through the month, and temples keep the deepotsava, the Shaiva temples most of all. An akasha deepa, a lamp raised on a tall pole or hung in a lantern, is kept burning for the month at many houses and shrines. The full moon is the peak of all this, when the largest number of lamps are lit, floated on tanks, and set in rows along temple walls. In the Sringeri sampradaya, as in Karnataka Shaiva practice generally, the lamp is the substance of the month, not an ornament on it.
Tripurari
The Shaiva account gives the day its name. Shiva destroyed Tripura, the three moving cities of the asuras, with a single arrow, at the moment the three came into a line. He is Tripurari for it, and the lamps are read as the burning of those cities. In Kashi this becomes Deva Deepavali, the gods coming down to the ghats with lamps, and the steps are lit end to end.
Bathing and giving
Kartika snana, the pre dawn bath through the month, ends on this day, and the last bath is taken in a river or a temple tank where one is at hand. It is a day for dana: lamps, sesame, blankets, food. Vaishnavas keep it as well, for the month of Kartika is Damodara’s month and Vishnu has risen from the chaturmasya only days before.
What is easily confused
Kartikai Deepam in Tamil Nadu is not this day, though it lands close to it. That festival is fixed by the nakshatra Krittika falling in the solar month of Kartikai, and it is marked by the beacon on Arunachala at Tiruvannamalai. The nakshatra and the full moon do not always coincide, so the two can be a day apart.
The birth anniversary of Guru Nanak also falls on this full moon in the Sikh reckoning, and is a separate observance sharing the date.