ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಏಕಾದಶಿಯೇ ನಿರ್ಜಲಾ ಏಕಾದಶಿ. ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಬೇರೆಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ಏಕಾದಶಿ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದೊಂದೇ.
ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇನು
ನಿರ್ಜಲ ಎಂದರೆ ನೀರಿಲ್ಲದ್ದು. ಏಕಾದಶಿಯ ಸೂರ್ಯೋದಯದಿಂದ ದ್ವಾದಶಿಯ ಪಾರಣೆಯವರೆಗೆ ಅನ್ನವೂ ಇಲ್ಲ, ನೀರೂ ಇಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಏಕಾದಶಿಯ ಉಪವಾಸದಲ್ಲಿ ನೀರಿಗೆ, ಬಹುಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಾಹಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಜ್ಯೇಷ್ಠ ವರ್ಷದ ಅತಿ ಸೆಕೆಯ ಮಾಸ, ಗ್ರೀಷ್ಮ ಋತುವಿನ ನಡುವೆ; ಈ ಕಠಿಣತೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇಟ್ಟಿರುವುದು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ. ಆರೋಗ್ಯ ಸರಿಯಿಲ್ಲದವರಿಗೆ, ಸೆಕೆ ಅಪಾಯವಾಗುವವರಿಗೆ ಇದೇ ಗ್ರಂಥಗಳೇ ವಿನಾಯಿತಿ ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಶಕ್ತಿಯ ವ್ರತ, ಕಡ್ಡಾಯವಲ್ಲ.
ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ದಿನದ ವ್ರತ
ಇದರ ಕಥೆ ಮಹಾಭಾರತದ್ದು, ಪುರಾಣಗಳ ಏಕಾದಶಿ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಹೋದರರೂ ದ್ರೌಪದಿಯೂ ವರ್ಷದ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಉಪವಾಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಹಸಿವು ತಾಳಲಾರದ ಭೀಮನಿಗೆ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನು ವ್ಯಾಸರನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವರು ಈ ಒಂದು ದಿನವನ್ನು ಹೇಳಿದರು: ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಇದೊಂದನ್ನು ಮಾಡಿದರೆ ಉಳಿದೆಲ್ಲದರ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಭಾರತದ ಬಹುಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ದಿನಕ್ಕೆ ಭೀಮಸೇನಿ ಅಥವಾ ಪಾಂಡವ ಏಕಾದಶಿ ಎಂದೇ ಹೆಸರು.
ಬೇರೆ ಯಾವ ಏಕಾದಶಿಯನ್ನೂ ಮಾಡದವರು ಇದೊಂದನ್ನು ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣ. ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಫಲ ಎಂಬುದು ಸಂಪ್ರದಾಯವೇ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಕೊಡುವ ಪರ್ಯಾಯ, ಕಳ್ಳದಾರಿಯಲ್ಲ.
ಎಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು
ಉತ್ತರ ಭಾರತ, ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ದೊಡ್ಡ ದಿನ. ಅಲ್ಲಿ ಆ ದಿನ ನೀರಿನ ದಾನ ನಡೆಯುತ್ತದೆ: ಕೊಡ, ಅರವಟ್ಟಿಗೆ, ಕೊಡೆ, ಮಜ್ಜಿಗೆ, ಪಾನಕ ದಾರಿಹೋಕರಿಗೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಭಾವ ಕಡಿಮೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಸರಳ ಕಾರಣವಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಏಕಾದಶಿಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಮನೆಗೆ ಪರ್ಯಾಯದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಇದು ಉಳಿದವುಗಳ ಬದಲಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ವರ್ಷದ ಅತಿ ಕಠಿಣ ಏಕಾದಶಿಯಾಗಿ ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನೀರು, ಕೊಡ, ಬೀಸಣಿಗೆ, ಕೊಡೆ, ಇವುಗಳ ದಾನ ಈ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೇಳಿದ ದಾನ.
ಪಂಚಾಂಗದ ಟಿಪ್ಪಣಿ
ಅಧಿಕ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಬರುವ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಜಲಾ ಏಕಾದಶಿ ನಿಜ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಅಧಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ. ಅಧಿಕ ಮಾಸದ ಎರಡು ಏಕಾದಶಿಗಳಿಗೆ ಪದ್ಮಿನಿ ಮತ್ತು ಪರಮಾ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ. ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಪಾರಣೆಯ ನಿಯಮಗಳು ಏಕಾದಶಿಯ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆಯೇ.
Nirjala Ekadashi is the eleventh tithi of the bright fortnight of Jyeshtha, and it is the one ekadashi of the year that is genuinely different in the keeping.
What is different
Nirjala is without water. The fast is kept without food and without water from the sunrise of the ekadashi until the parana on dwadashi morning, where the usual ekadashi fast permits water and often a phalahara. Jyeshtha is the hottest month of the year, in the middle of grishma ritu, and the austerity is placed there deliberately. Anyone in poor health, and anyone for whom heat is a risk, is exempted by the same texts that praise it; the tradition treats this as a vrata of capacity, not an obligation.
The mahatmya, and why it is kept alone
The account attached to it is from the Mahabharata and repeated in the puranic ekadashi chapters. Bhima, unable to bear hunger, could not keep the twenty four fasts of the year though his brothers and Draupadi kept them all. He asked Vyasa for a way out, and was given this one day: keep it, without water, and the fruit of all the rest is said to follow. The day carries his name in much of India, Bhimseni or Pandava Ekadashi.
That is why it is the ekadashi kept by people who keep no other. The phala said to follow is the whole year’s merit in a single day, which is a substitution the tradition offers openly rather than a loophole.
Where it is kept
Nirjala is most prominent in North India, Gujarat and Maharashtra, where water is given away on the day: pots, shelters, chhatras, buttermilk and panaka set out for passers by. In Karnataka its presence is smaller, for a plain reason. A household that already keeps every ekadashi has no need of a substitute, and Nirjala is kept here as the year’s severest ekadashi rather than as a stand in for the others. The dana of water, a pot, a fan or an umbrella is the form of giving named for the day.
A calendar note
In a year that carries an adhika Jyeshtha, Nirjala is kept in the nija month, not the intercalary one, and the two ekadashis of the intercalary month take the names Padmini and Parama. The fast itself and the parana follow the general rules on the Ekadashi page.