ಧಾತಸ್ತಾತ ತದೈವ ದೂಷಣಮಿದಂ: ಕಸ್ತೂರಿ ಇರಬೇಕಿದ್ದ ಜಾಗ

ಅಂಗಡಿಯ ಕೌಂಟರ್ ಬಳಿ ದೂರು ಪುಸ್ತಕ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಒಂದು ಸಾಲು ಓದುವವರ ತುಟಿಯಲ್ಲಿ ಮುಗುಳ್ನಗೆ ತರಬಹುದು.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅಂಥದೇ ಒಂದು ದೂರು. ದೂರು ಹೋಗುವುದು ಅಂಗಡಿಯವನಿಗಲ್ಲ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಿಗೇ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ, ದುರ್ಜನನಿಂದಾ, ಶ್ಲೋಕ 265 · Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana, In Censure of the Wicked, verse 265

ವಿಷಯ: ಕಸ್ತೂರಿ ಇಟ್ಟ ಜಾಗದ ದೂರು · A complaint about where musk was placed

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಶ್ಲೋಕ (ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರು ಖಚಿತವಿಲ್ಲ) · A two-line verse (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಧಾತಸ್ತಾತ ತದೈವ ದೂಷಣಮಿದಂ ಯನ್ನಾಮ ಕಸ್ತೂರಿಕಾ ಕಾಂತಾರಾಂತರಚಾರಿಣಾಂ ತೃಣಭುಜಾಂ ಯನ್ನಾಭಿಮೂಲೇ ಕೃತಾ
ಯದ್ಯೇವಂ ಪಿಶುನಸ್ಯ ಹಂತ ರಸನಾಮೂಲೇಽಕರಿಷ್ಯಸ್ತದಾ ಪ್ರಾಯಾಸೇನ ವಿನಾಭವಿಷ್ಯದತುಲಾ ಕೀರ್ತಿಶ್ಚ ನಿರ್ದೋಷತಾ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

धातस्तात तदैव दूषणमिदं यन्नाम कस्तूरिका कान्तारान्तरचारिणां तृणभुजां यन्नाभिमूले कृता
यद्येवं पिशुनस्य हन्त रसनामूलेऽकरिष्यस्तदा प्रायासेन विनाभविष्यदतुला कीर्तिश्च निर्दोषता

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

dhātastāta tadaiva dūṣaṇamidaṃ yannāma kastūrikā kāntārāntaracāriṇāṃ tṛṇabhujāṃ yannābhimūle kṛtā
yadyevaṃ piśunasya hanta rasanāmūle’kariṣyastadā prāyāsena vinābhaviṣyadatulā kīrtiśca nirdoṣatā

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಧಾತಸ್ತಾತ (धातस्तात, dhātastāta) = ಧಾತಾ, ಪ್ರಿಯ ತಂದೆಯೇ (O Creator, dear father)
ತದೈವ ದೂಷಣಮಿದಂ (तदैव दूषणमिदं, tadaiva dūṣaṇamidaṃ) = ಆಗಲೇ ಇದು ತಪ್ಪು (that was the very fault)
ಯನ್ನಾಮ ಕಸ್ತೂರಿಕಾ (यन्नाम कस्तूरिका, yannāma kastūrikā) = ಅಂದರೆ ಕಸ್ತೂರಿಯನ್ನು (namely that musk)
ಕಾಂತಾರಾಂತರಚಾರಿಣಾಂ ತೃಣಭುಜಾಂ (कान्तारान्तरचारिणां तृणभुजां, kāntārāntaracāriṇāṃ tṛṇabhujāṃ) = ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ತಿರುಗುವ ಹುಲ್ಲು ತಿನ್ನುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ (of the grass-eating creatures roaming in the forest)
ಯನ್ನಾಭಿಮೂಲೇ ಕೃತಾ (यन्नाभिमूले कृता, yannābhimūle kṛtā) = ಯಾವುದರ ನಾಭಿಯ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟೆಯೋ (at whose navel you placed it)
ಯದ್ಯೇವಂ (यद्येवं, yadyevaṃ) = ಹೀಗೆ ಮಾಡುವ ಬದಲು (if thus)
ಪಿಶುನಸ್ಯ ಹಂತ (पिशुनस्य हन्त, piśunasya hanta) = ಅಯ್ಯೋ, ಚಾಡಿಕೋರನ (alas, of the slanderer)
ರಸನಾಮೂಲೇಽಕರಿಷ್ಯಸ್ತದಾ (रसनामूलेऽकरिष्यस्तदा, rasanāmūle’kariṣyastadā) = ನಾಲಿಗೆಯ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಆಗ (had you placed it at the root of the tongue, then)
ಪ್ರಾಯಾಸೇನ (प्रायासेन, prāyāsena) = ಪ್ರಯಾಸದಿಂದ (by effort)
ವಿನಾಭವಿಷ್ಯದತುಲಾ (विनाभविष्यदतुला, vinābhaviṣyadatulā) = ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಹೋಲಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ಹೆಸರು ಆಗುತ್ತಿತ್ತು (without, there would have been a matchless)
ಕೀರ್ತಿಶ್ಚ ನಿರ್ದೋಷತಾ (कीर्तिश्च निर्दोषता, kīrtiśca nirdoṣatā) = ಕೀರ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೋಷತೆ (fame and faultlessness)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಅಯ್ಯಾ ಬ್ರಹ್ಮ, ನೀನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ತಿಂದು ತಿರುಗುವ ಜಿಂಕೆಗಳ ನಾಭಿಯ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕಸ್ತೂರಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟೆಯಲ್ಲ, ಅದೇ ನಿನ್ನ ತಪ್ಪು. ಅದನ್ನೇ ಚಾಡಿಕೋರನ ನಾಲಿಗೆಯ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದರೆ ಪ್ರಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ನಿನಗೆ ಹೋಲಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ಕೀರ್ತಿಯೂ ನಿರ್ದೋಷತೆಯೂ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದವು.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O Creator, dear father, that was the very fault: you placed musk at the navel of the grass-eating deer that roam the forest. Had you placed it, alas, at the root of the slanderer’s tongue, you would have won, without effort, matchless fame and a name free of fault.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಕಸ್ತೂರಿಗಾಗಿ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಕಥೆ ಹಳೆಯದು. ಸೌಮ್ಯ ಪ್ರಾಣಿಗೆ ಸುಗಂಧವೇ ಅಪಾಯವಾಯಿತು ಎಂಬ ನೋವು ಶ್ಲೋಕದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿದೆ.

The old tale of the deer hunted for its musk lies behind the verse. The gentle animal’s fragrance became its danger, and that grief hums underneath.

ಚಾಡಿಕೋರನ ನಾಲಿಗೆಗೆ ಕಸ್ತೂರಿ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ಏನಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಓದುಗರು ಊಹಿಸಬೇಕು, ಬಹುಶಃ ಬೇಟೆ ಅವನ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಮೌನವೇ ವ್ಯಂಗ್ಯ.

The poet does not say what would have followed had the slanderer’s tongue held the musk. The reader is left to guess, perhaps that the hunt would have turned his way. That silence is the irony.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 61. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Samanya Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 61. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಮೌಲ್ಯಯುತವಾದದ್ದು ಯಾರ ಬಳಿ ಇರಬೇಕು ಎಂಬುದು ನಮ್ಮ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಜೋಪಾನ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯ.

Who should hold what is valuable is not in our hands. Care over what we do hold, however, is possible.

ಇದು ಮೂಲತಃ ಹಾಸ್ಯದ ಶ್ಲೋಕ. ಚಾಡಿಕೋರರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷೆ ಬೇಕೆಂಬ ಕರೆ ಇಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಚಾಡಿಯ ಮಾತು ಕೇಳುವಾಗ ನಗೆಯಿಂದ ಅಂತರ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಂದು ನೆರವು ಮಾತ್ರ.

This is at heart a verse of humour. It does not call for punishing slanderers, and is only an aid to keeping some distance, with a smile, when gossip is heard.