ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಊಟ, ಔಷಧಿ, ಶಾಲೆಯ ಚಿಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಿರಿಯರನ್ನು ನಾವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾಧು ಎಂದು ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅವರ ದಿನಚರಿ ಒಂದು ತಪಸ್ಸಿನಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.
ಈ ಪದ್ಯ ರಾಜನ ಬಗ್ಗೆ ಅದೇ ಮಾತು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕಾಳಿದಾಸನ ಶಾಕುಂತಲ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಶ್ಲೋಕ ಇದೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ನಿಖರ ಹೆಸರು ನಮಗೆ ಖಚಿತವಿಲ್ಲ.
ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)
ಅಧ್ಯಾಕ್ರಾಂತಾ ವಸತಿರಮುನಾಪ್ಯಾಶ್ರಮೇ ಸರ್ವಭೋಗ್ಯೇ ರಕ್ಷಾಯೋಗಾದಯಮಪಿ ತಪಃ ಪ್ರತ್ಯಹಂ ಸಂಚಿನೋತಿ
ಅಸ್ಯಾಪಿ ದ್ಯಾಂ ಸ್ಪೃಶತಿ ವಶಿನಶ್ಚಾರಣದ್ವಂದ್ವಗೀತಃ ಪುಣ್ಯಃ ಶಬ್ದೋ ಮುನಿರಿತಿ ಮುಹುಃ ಕೇವಲಂ ರಾಜಪೂರ್ವಃ
ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)
अध्याक्रान्ता वसतिरमुनाप्याश्रमे सर्वभोग्ये रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं संचिनोति
अस्यापि द्यां स्पृशति वशिनश्चारणद्वन्द्वगीतः पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः
ಸುಭಾಷಿತ (IAST)
adhyākrāntā vasatiramunāpyāśrame sarvabhogye rakṣāyogādayamapi tapaḥ pratyahaṃ saṃcinoti
asyāpi dyāṃ spṛśati vaśinaścāraṇadvandvagītaḥ puṇyaḥ śabdo muniriti muhuḥ kevalaṃ rājapūrvaḥ
ಪದಶಃ ಅರ್ಥ
- ಅಧ್ಯಾಕ್ರಾಂತಾ (अध्याक्रान्ता, adhyākrāntā) = ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡ, ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ (occupied)
- ವಸತಿರಮುನಾಪ್ಯಾಶ್ರಮೇ (वसतिरमुनाप्याश्रमे, vasatiramunāpyāśrame) = ನೆಲೆ, ಈತನಿಂದಲೂ, ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ (ವಸತಿಃ ಅಮುನಾ ಅಪಿ ಆಶ್ರಮೇ) (a dwelling, by this man too, in the hermitage)
- ಸರ್ವಭೋಗ್ಯೇ (सर्वभोग्ये, sarvabhogye) = ಎಲ್ಲರೂ ಅನುಭವಿಸಬಹುದಾದ (open to all to enjoy)
- ರಕ್ಷಾಯೋಗಾದಯಮಪಿ (रक्षायोगादयमपि, rakṣāyogādayamapi) = ರಕ್ಷಣೆಯ ಹೊಣೆಯಿಂದ, ಈತನೂ (ರಕ್ಷಾಯೋಗಾತ್ ಅಯಂ ಅಪಿ) (through the duty of protecting, this man too)
- ತಪಃ (तपः, tapaḥ) = ತಪಸ್ಸನ್ನು (austerity, merit)
- ಪ್ರತ್ಯಹಂ (प्रत्यहं, pratyahaṃ) = ದಿನದಿನವೂ (day after day)
- ಸಂಚಿನೋತಿ (संचिनोति, saṃcinoti) = ಕೂಡಿಡುತ್ತಾನೆ (gathers)
- ಅಸ್ಯಾಪಿ (अस्यापि, asyāpi) = ಈತನ ಕೂಡ (ಅಸ್ಯ ಅಪಿ) (of this man too)
- ದ್ಯಾಂ (द्यां, dyāṃ) = ಆಕಾಶವನ್ನು (the sky)
- ಸ್ಪೃಶತಿ (स्पृशति, spṛśati) = ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ (touches)
- ವಶಿನಶ್ಚಾರಣದ್ವಂದ್ವಗೀತಃ (वशिनश्चारणद्वन्द्वगीतः, vaśinaścāraṇadvandvagītaḥ) = ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹಿಯ, ಚಾರಣ ಜೋಡಿಗಳು ಹಾಡಿದ (ವಶಿನಃ ಚಾರಣದ್ವಂದ್ವಗೀತಃ) (of the self-controlled one, sung by pairs of bards)
- ಪುಣ್ಯಃ (पुण्यः, puṇyaḥ) = ಪವಿತ್ರವಾದ (holy)
- ಶಬ್ದೋ (शब्दो, śabdo) = ಶಬ್ದ, ಮಾತು (word)
- ಮುನಿರಿತಿ (मुनिरिति, muniriti) = ಮುನಿ ಎಂಬುದು (ಮುನಿಃ ಇತಿ) (the word muni)
- ಮುಹುಃ (मुहुः, muhuḥ) = ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ (again and again)
- ಕೇವಲಂ (केवलं, kevalaṃ) = ಕೇವಲ (only)
- ರಾಜಪೂರ್ವಃ (राजपूर्वः, rājapūrvaḥ) = ರಾಜ ಎಂಬುದು ಮೊದಲಿಗೆ ಇರುವ (with king in front)
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)
ಸರ್ವರೂ ಅನುಭವಿಸಬಹುದಾದ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಈತನೂ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ. ರಕ್ಷಣೆಯ ಹೊಣೆಯಿಂದ ಈತನೂ ದಿನದಿನವೂ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೂಡಿಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದ ಈತನ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ, ಚಾರಣರ ಜೋಡಿಗಳು ಹಾಡುವ ಮುನಿ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ಮಾತು, ಮುಂದೆ ಕೇವಲ ರಾಜ ಎಂಬ ಪದ ಸೇರಿ, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ.
ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)
This man too has taken up his dwelling in a hermitage open to all to enjoy. Through the duty of protecting, he too gathers merit day after day. For this self-controlled man too, the holy word muni, sung by pairs of bards, with only the word king placed before it, touches the sky again and again.
ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita
ರಾಜರ್ಷಿ ಎಂದರೆ ರಾಜ ಮತ್ತು ಋಷಿ ಇಬ್ಬರೂ ಆದವನು. ಪದ್ಯದ ಚಮತ್ಕಾರ ಇಲ್ಲಿದೆ: ಮುನಿ ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಮುಂದೆ ರಾಜ ಎಂದು ಸೇರಿಸಿದ್ದು ಮಾತ್ರ ವ್ಯತ್ಯಾಸ. ರಾಜನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನೇ ತಪಸ್ಸು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Rajarshi means one who is both king and sage. The verse’s turn lies here: the only difference from muni is the word king set before it. The king’s work of protection is itself called austerity.
ಆಶ್ರಮ ಎಂದರೆ ಋಷಿಯ ನೆಲೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ರಾಜ್ಯವೇ ಆಶ್ರಮ, ಅದನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಅನುಭವಿಸಬಹುದು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಶಾಕುಂತಲದಲ್ಲಿ ಇದೆ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪುಸ್ತಕ ಮೂಲವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸಂಚಿನೋತಿ ಎಂದಿದೆ, ಅದನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಇಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.
Ashrama is a sage’s dwelling. Here the king’s realm is the hermitage, open to all. It is widely known that this verse appears in the Shakuntala play, but the book names no source. The printed text reads samchinoti and we kept it so.
ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 107. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.
Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 107. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.
ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today
ಹೊಣೆ ಹೊತ್ತು ದಿನದಿನ ದುಡಿಯುವುದನ್ನು ಒಂದು ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುವುದು ಇಂದು ಕಡಿಮೆ. ಹಿರಿಯ ವೈದ್ಯರು ತಡರಾತ್ರಿ ರೋಗಿಯ ಬಳಿ ನಿಲ್ಲುವುದನ್ನು ಈ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡಬಹುದು.
Today we seldom recognise daily duty carried with responsibility as an achievement. A senior doctor standing by a patient late at night can be seen in this light.
ಹಾಗೆಂದು ಪದ್ಯ ಎಲ್ಲ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಋಷಿ ಎನ್ನುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳಲು ರಕ್ಷಣೆಯ ಕೆಲಸ ನಿಜವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕು ಎಂಬುದು ಇದರ ಒಳ ಅರ್ಥ.
The verse does not call every official a sage. Its inner point is that the work of protection must actually be done to earn such a name.
ಪಾಠದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪೋ ಬೇರೆ ಪಾಠಾಂತರವೋ ಕಂಡಿತೇ? ನಮಗೆ ತಿಳಿಸಿ.
Noticed a mistake or a different reading? Tell us.





ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರೆಯಿರಿ