ಅಕಾಂಡಧೃತಮಾನಸ: ಸೇನೆಯ ಧೂಳಿಗೆ ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕುಣಿದ ಹಕ್ಕಿಗಳು

ಮಳೆಗಾಲದ ಮೊದಲ ಕಪ್ಪು ಮೋಡ ಕಂಡರೆ ನವಿಲು ಕುಣಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹಳ್ಳಿಯ ಮಕ್ಕಳೂ ಬಲ್ಲರು. ಮಳೆಯ ಕಾಲವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ನವಿಲು ಕುಣಿದರೆ, ಅದು ಏನನ್ನೋ ಮೋಡವೆಂದು ತಪ್ಪು ತಿಳಿದಿರಬೇಕು.

ಈ ಪದ್ಯದ ಕವಿ ಆ ದೃಶ್ಯವನ್ನೇ ರಾಜನ ಹೊಗಳಿಕೆಗೆ ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ. ಎರಡು ಸಾಲಿನ ಪದ್ಯ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ನಿಖರ ಹೆಸರು ನಮಗೆ ಖಚಿತವಿಲ್ಲ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 169 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 169

ವಿಷಯ: ಸೇನೆಯ ಧೂಳು, ಮೋಡದ ಭ್ರಮೆ · Army dust mistaken for cloud

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 34 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 34 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಅಕಾಂಡಧೃತಮಾನಸವ್ಯವಸಿತೋತ್ಸವೈಃ ಸಾರಸೈರಕಾಂಡಪಟುತಾಂಡವೈರಪಿ ಶಿಖಂಡಿನಾಂ ಮಂಡಲೈಃ
ದಿಶಃ ಸಮವಲೋಕಿತಾಃ ಸರಸನಿರ್ಭರಪ್ರೋಲ್ಲಸದ್ಭವತ್ಪೃಥುವರೂಥಿನೀರಜನಿಭೂರಜಃಶ್ಯಾಮಲಾಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

अकाण्डधृतमानसव्यवसितोत्सवैः सारसैरकाण्डपटुताण्डवैरपि शिखण्डिनां मण्डलैः
दिशः समवलोकिताः सरसनिर्भरप्रोल्लसद्भवत्पृथुवरूथिनीरजनिभूरजःश्यामलाः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

akāṇḍadhṛtamānasavyavasitotsavaiḥ sārasairakāṇḍapaṭutāṇḍavairapi śikhaṇḍināṃ maṇḍalaiḥ
diśaḥ samavalokitāḥ sarasanirbharaprollasadbhavatpṛthuvarūthinīrajanibhūrajaḥśyāmalāḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಅಕಾಂಡಧೃತಮಾನಸವ್ಯವಸಿತೋತ್ಸವೈಃ (अकाण्डधृतमानसव्यवसितोत्सवैः, akāṇḍadhṛtamānasavyavasitotsavaiḥ) = ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂಭ್ರಮದ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡವುಗಳಿಂದ (by those that in their minds had resolved on a festival out of season)
ಸಾರಸೈರಕಾಂಡಪಟುತಾಂಡವೈರಪಿ (सारसैरकाण्डपटुताण्डवैरपि, sārasairakāṇḍapaṭutāṇḍavairapi) = ಸಾರಸ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅಕಾಲದಲ್ಲೂ ಕುಣಿಯುವ ಜಾಣ್ಮೆಯುಳ್ಳವುಗಳಿಂದ ಕೂಡ (ಸಾರಸೈಃ, ಅಕಾಂಡಪಟುತಾಂಡವೈಃ, ಅಪಿ) (by the cranes, and also by those skilled in dancing out of season)
ಶಿಖಂಡಿನಾಂ (शिखण्डिनां, śikhaṇḍināṃ) = ನವಿಲುಗಳ (of the peacocks)
ಮಂಡಲೈಃ (मण्डलैः, maṇḍalaiḥ) = ಗುಂಪುಗಳಿಂದ (by the flocks)
ದಿಶಃ (दिशः, diśaḥ) = ದಿಕ್ಕುಗಳು (the quarters of the sky)
ಸಮವಲೋಕಿತಾಃ (समवलोकिताः, samavalokitāḥ) = ನೋಡಿದವು, ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದವು (were gazed at)
ಸರಸನಿರ್ಭರಪ್ರೋಲ್ಲಸದ್ಭವತ್ಪೃಥುವರೂಥಿನೀರಜನಿಭೂರಜಃಶ್ಯಾಮಲಾಃ (सरसनिर्भरप्रोल्लसद्भवत्पृथुवरूथिनीरजनिभूरजःश्यामलाः, sarasanirbharaprollasadbhavatpṛthuvarūthinīrajanibhūrajaḥśyāmalāḥ) = ತುಂಬಿ ಉಕ್ಕುತ್ತಿರುವ ನಿನ್ನ ವಿಶಾಲ ಸೇನೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದ ಭೂಮಿಯ ಧೂಳಿನಿಂದ ಕಪ್ಪಾದವು (dark with the earth’s dust raised by your vast army, surging in full flood)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ನಿನ್ನ ವಿಶಾಲ ಸೇನೆ ಎಬ್ಬಿಸಿದ ಧೂಳಿನಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳೆಲ್ಲ ಕಪ್ಪಾದವು. ಅವನ್ನು ಸಾರಸ ಪಕ್ಷಿಗಳು ನೋಡಿದವು. ಅಕಾಲದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬದ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡವು ಅವು. ಅಕಾಲದಲ್ಲೇ ಕುಣಿಯುವ ಜಾಣ್ಮೆ ತೋರಿದ ನವಿಲುಗಳ ಗುಂಪುಗಳೂ ಅವನ್ನು ನೋಡಿದವು.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

The quarters of the sky turned dark with the dust raised by your vast army. Cranes gazed at them, having resolved in their minds on a festival out of season. Flocks of peacocks, showing a skill for dancing out of season, gazed at them too.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಪದ್ಯ ಭ್ರಮೆ ಎಂದು ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಧೂಳು ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತೆ ಕಂಡಿತು ಎಂಬುದು ಹಕ್ಕಿಗಳ ಅಕಾಲದ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೊಂದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯ ರೀತಿಯ ಹೊಗಳಿಕೆ.

The verse never says the birds were fooled. That the dust looked like a rain cloud is implied by their out of season joy. It is praise by exaggeration.

ಮಳೆಯ ಮೋಡ ಕಂಡಾಗ ನವಿಲು ಕುಣಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಸಾರಸ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಂತೋಷಿಸುವುದು ಕಾವ್ಯದ ರೂಢಿ. ಉದ್ದ ಸಮಾಸಗಳ ಒಳವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ ಇದೆ. ಧೂಳಿನಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಪ್ಪಾದವು ಎಂಬ ಒಟ್ಟು ಅರ್ಥ ಮಾತ್ರ ಸ್ಪಷ್ಟ.

It is a poetic habit that peacocks dance and cranes rejoice at rain clouds. We are slightly unsure how the long compounds divide inside. Only the overall sense, that the dust darkened the quarters, is clear.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 106. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 106. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ಸೂಚನೆ ಕಂಡೊಡನೆ ಇಡೀ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಾವೇ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ. ಒಂದು ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಅಂಕ ನೋಡಿ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ತೀರ್ಮಾನ ಮಾಡುವುದೂ ಹೀಗೆಯೇ ಇರಬಹುದು.

Sometimes one sign is enough and we paint the whole picture ourselves. Judging a person from a single examination score can go the same way.

ಕವಿ ಹಕ್ಕಿಗಳ ತಪ್ಪಿಗೆ ನಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ರಾಜನ ಬಲ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದು ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಓದುವವರು ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯನ್ನು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯೆಂದೇ ಓದುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

The poet is not laughing at the birds. He is showing how large the king’s force is. It is wise to read the exaggeration of praise as exaggeration.