Vata Savitri is a vrata kept by married women for the long life of their husbands, taking its name from the vata, the banyan, under which it is performed, and from Savitri, whose story it recalls.
When it falls, and the split
The same vrata is kept on two different days, usually a fortnight apart, and Anudina prints both.
Vata Purnima is the full moon of Jyeshtha. This is the day kept in Karnataka, Maharashtra, Goa and Gujarat. In 2025 it fell on 10 June. In 2026 it falls on 29 June, later than usual, because the year has an adhika Jyeshtha and the full moon that counts is the one of the regular Jyeshtha that follows it.
Vata Savitri (North) is the new moon that closes Jyeshtha in the purnimanta reckoning of North India, and it is the day kept in Uttar Pradesh, Bihar, Odisha, Nepal and elsewhere in the North. In the amanta reckoning of Karnataka the same new moon is called Vaishakha Amavasya, so it comes before the Vata Purnima, usually by about a fortnight and by some six weeks in a year with an adhika Jyeshtha. In 2025 it fell on 26 May, and in 2026 on 16 May.
For both days the tithi is taken in the afternoon, the aparahna. In practice this means that when the purnima or the amavasya begins before midday, the vrata is kept on the day on which it begins rather than on the next. This matches Drik Panchang.
Both usages are old and neither is a corruption of the other. A reader comparing two almanacs will simply find the vrata printed twice, once against each tithi, and Anudina carries both so that a household can find its own day without converting between reckonings.
There is a second reason the dates confuse people, and it is arithmetic rather than custom. North Indian months are reckoned purnimanta, from full moon to full moon, while Karnataka and the South reckon them amanta, from new moon to new moon. During the dark fortnight the two systems give the same day different month names. So the new moon called Jyeshtha Amavasya in a purnimanta calendar is not the same new moon an amanta calendar gives that name to. When comparing dates it is safer to name the tithi and the moon than to trust the month label.
Where the vrata runs for three days, it is kept from the trayodashi to the amavasya, or from trayodashi to the purnima in the other reckoning, with the full observance on the last.
The story
Savitri, the daughter of Ashvapati, chose Satyavan knowing from Narada that he had a year to live. When the day came she followed Yama as he carried her husband’s life away and would not turn back. Yama, unable to be rid of her, granted her boons on the condition that she ask for nothing that would return Satyavan directly. She asked for sons by Satyavan, and having granted it Yama had no way to keep the man. The episode is in the Vana Parva of the Mahabharata, told to Yudhishthira as an answer to whether any woman had equalled Draupadi in devotion.
The banyan enters the story because Satyavan died under one, and because the tree, which sends down roots that become new trunks and so outlives any one stem, is a reasonable image of a life that continues.
What is done
The women fast, some without water. A banyan is worshipped with water, turmeric, vermilion and flowers, and a thread of unbleached cotton is wound round the trunk, commonly seven or a hundred and eight times, while the circumambulation is made. The story of Savitri is read or told. Offerings are of soaked gram, seasonal fruit, and mango. Elder women of the household are given tambula afterwards, and the fast is broken with the fruit that was offered.
In cities where there is no accessible banyan a branch is brought home, or a potted sapling used, or the worship transferred to a tree in a temple compound. Whether this is adequate is a matter households settle for themselves.
ವಟ ಸಾವಿತ್ರಿ ಮುತ್ತೈದೆಯರು ಗಂಡನ ಆಯುಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ವ್ರತ. ವಟ ಎಂದರೆ ಆಲದ ಮರ; ಪೂಜೆ ಅದರ ಕೆಳಗೆ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು.
ಯಾವ ದಿನ, ಮತ್ತು ಎರಡು ಲೆಕ್ಕ
ಒಂದೇ ವ್ರತವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹದಿನೈದು ದಿನಗಳ ಅಂತರದ ಎರಡು ಬೇರೆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಅನುದಿನ ಎರಡನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ.
ವಟ ಪೂರ್ಣಿಮೆ ಜ್ಯೇಷ್ಠದ ಹುಣ್ಣಿಮೆ. ಕರ್ನಾಟಕ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಗೋವಾ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತಿನಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವ ದಿನ ಇದು. 2025ರಲ್ಲಿ ಇದು ಜೂನ್ 10ರಂದು ಬಂದಿತ್ತು. 2026ರಲ್ಲಿ ಜೂನ್ 29ರಂದು, ಎಂದಿಗಿಂತ ತಡವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಈ ವರ್ಷ ಅಧಿಕ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಇರುವುದರಿಂದ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಅದರ ನಂತರದ ನಿಜ ಜ್ಯೇಷ್ಠದ ಹುಣ್ಣಿಮೆ.
ವಟ ಸಾವಿತ್ರಿ (ಉತ್ತರ) ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮಾಸವನ್ನು ಮುಗಿಸುವ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ. ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಬಿಹಾರ, ಒಡಿಶಾ, ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಇತರ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವ ದಿನ ಇದು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಮಾಂತ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ ವೈಶಾಖ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಹಾಗಾಗಿ ಇದು ವಟ ಪೂರ್ಣಿಮೆಗಿಂತ ಮೊದಲು ಬರುತ್ತದೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸುಮಾರು ಹದಿನೈದು ದಿನ ಮೊದಲು, ಅಧಿಕ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಇರುವ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು ಆರು ವಾರ ಮೊದಲು. 2025ರಲ್ಲಿ ಇದು ಮೇ 26, 2026ರಲ್ಲಿ ಮೇ 16.
ಎರಡೂ ದಿನಗಳಿಗೆ ತಿಥಿಯನ್ನು ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ನಂತರದ ಅಪರಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಹುಣ್ಣಿಮೆ ಅಥವಾ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಆರಂಭವಾದರೆ, ಮರುದಿನವಲ್ಲ, ಅದು ಆರಂಭವಾದ ದಿನವೇ ವ್ರತ. ದೃಕ್ ಪಂಚಾಂಗದ ಲೆಕ್ಕವೂ ಇದೇ.
ಎರಡೂ ರೂಢಿಗಳು ಹಳೆಯವು; ಒಂದು ಇನ್ನೊಂದರ ತಪ್ಪು ರೂಪವಲ್ಲ. ಎರಡು ಪಂಚಾಂಗಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುವ ಓದುಗನಿಗೆ ಈ ವ್ರತ ಎರಡು ಬಾರಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ, ಒಂದೊಂದು ತಿಥಿಗೆ ಒಮ್ಮೆ. ಪ್ರತಿ ಮನೆಯೂ ಲೆಕ್ಕಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಿ ನೋಡದೆ ತನ್ನ ದಿನವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಿ ಎಂದೇ ಅನುದಿನದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ದಿನಗಳಿವೆ.
ದಿನಾಂಕದ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಎರಡನೆಯ ಕಾರಣ ಸಂಪ್ರದಾಯವಲ್ಲ, ಲೆಕ್ಕ. ಉತ್ತರದ ಮಾಸಗಳು ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ, ಅಂದರೆ ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಿಂದ ಹುಣ್ಣಿಮೆಗೆ; ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದವು ಅಮಾಂತ, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಿಂದ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗೆ. ಕೃಷ್ಣ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಒಂದೇ ದಿನಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಮಾಸದ ಹೆಸರು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಪೂರ್ಣಿಮಾಂತ ಪಂಚಾಂಗದ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಅಮಾಂತ ಪಂಚಾಂಗದ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ ಅಲ್ಲ. ದಿನಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುವಾಗ ಮಾಸದ ಹೆಸರಿಗಿಂತ ತಿಥಿ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡುವುದು ಸುರಕ್ಷಿತ.
ಮೂರು ದಿನಗಳ ವ್ರತ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ತ್ರಯೋದಶಿಯಿಂದ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯವರೆಗೆ, ಅಥವಾ ಇನ್ನೊಂದು ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯವರೆಗೆ, ಕೊನೆಯ ದಿನ ಪೂರ್ಣ ಪೂಜೆ.
ಕಥೆ
ಅಶ್ವಪತಿಯ ಮಗಳಾದ ಸಾವಿತ್ರಿ, ಸತ್ಯವಾನನಿಗೆ ಇನ್ನು ಒಂದು ವರ್ಷ ಆಯುಷ್ಯ ಎಂದು ನಾರದರಿಂದ ತಿಳಿದೂ ಅವನನ್ನೇ ವರಿಸಿದಳು. ಆ ದಿನ ಬಂದಾಗ ಗಂಡನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಒಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದ ಯಮನ ಹಿಂದೆಯೇ ನಡೆದಳು, ಹಿಂತಿರುಗಲಿಲ್ಲ. ಆಕೆಯನ್ನು ಕಳಿಸಲಾಗದ ಯಮ, ಸತ್ಯವಾನನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಳಬಾರದೆಂಬ ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟ. ಆಕೆ ಸತ್ಯವಾನನಿಂದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೇಳಿದಳು; ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಯಮನಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ದಾರಿ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ಈ ಕಥೆ ಮಹಾಭಾರತದ ವನ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಸಮಾನಳಾದ ಪತಿವ್ರತೆ ಇದ್ದಳೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದು.
ಸತ್ಯವಾನ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದು ಆಲದ ಮರದ ಕೆಳಗೆ; ಜೊತೆಗೆ ಬಿಳಲುಗಳನ್ನು ಇಳಿಸಿ ಹೊಸ ಕಾಂಡಗಳನ್ನಾಗಿಸಿ ಯಾವ ಒಂದು ಕಾಂಡಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬದುಕುವ ಆ ಮರ ಮುಂದುವರಿಯುವ ಬದುಕಿನ ಸೂಕ್ತ ಪ್ರತಿಮೆ.
ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ
ಸ್ತ್ರೀಯರು ಉಪವಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ನೀರೂ ಇಲ್ಲದೆ. ಆಲದ ಮರಕ್ಕೆ ನೀರು, ಅರಿಶಿನ, ಕುಂಕುಮ ಮತ್ತು ಹೂವಿನಿಂದ ಪೂಜೆ; ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕುತ್ತಾ ಕಾಂಡಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿಯ ದಾರವನ್ನು ಏಳು ಅಥವಾ ನೂರೆಂಟು ಸುತ್ತು ಸುತ್ತುತ್ತಾರೆ. ಸಾವಿತ್ರಿಯ ಕಥೆಯ ಪಠಣ ಅಥವಾ ಹೇಳಿಕೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ನೈವೇದ್ಯಕ್ಕೆ ನೆನೆಸಿದ ಕಡಲೆ, ಋತುವಿನ ಹಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ಮಾವು. ನಂತರ ಮನೆಯ ಹಿರಿಯ ಮುತ್ತೈದೆಯರಿಗೆ ತಾಂಬೂಲ, ಮತ್ತು ನೈವೇದ್ಯದ ಹಣ್ಣಿನಿಂದ ಉಪವಾಸ ಬಿಡುವುದು.
ಆಲದ ಮರ ಸಿಗದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಮನೆಗೆ ತರುತ್ತಾರೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಕುಂಡದ ಗಿಡವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಅಥವಾ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಆವರಣದ ಮರಕ್ಕೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಸಾಕೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಆಯಾ ಮನೆಯವರೇ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.