ಅಸ್ಮಿನ್ ದಿಗ್ವಿಜಯೋದ್ಯತೇ: ರಾಜ ಹೊರಟಾಗ ನಡುಗಿದ ಭೂಮಿ

ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬರು ಬರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದರೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾತರ ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಕಾಲು ನಡುಗುವಷ್ಟು ಕಾತರ ಕೆಲವರಿಗೆ ಆಗುವುದುಂಟು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾತರದಿಂದ ನಡುಗುವುದು ಭೂಮಿಯೇ. ಇದೊಂದು ರಾಜಪ್ರಶಂಸೆಯ ಪದ್ಯ, ಎರಡೇ ಸಾಲಿನ ಚಿತ್ರ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 235 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 235

ವಿಷಯ: ರಾಜನ ದಿಗ್ವಿಜಯ · A king sets out to conquer the quarters

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಅಸ್ಮಿಂದಿಗ್ವಿಜಯೋದ್ಯತೇ ಪತಿರಯಂ ಮೇ ಸ್ತಾದಿತಿ ಧ್ಯಾಯತಿ ಕಂಪಂ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಭಾವಮಂಚತಿ ರಿಪುಕ್ಷೋಣೀಂದ್ರದಾರಾ ಧರಾ
ಅಸ್ಯೈವಾಭಿಮುಖಂ ನಿಪತ್ಯ ಸಮರೇ ಯಾಸ್ಯದ್ಭಿರೂರ್ಧ್ವಂ ನಿಜಃ ಪಂಥಾ ಭಾಸ್ವತಿ ದೃಶ್ಯತೇ ಬಿಲಮಯಃ ಪ್ರತ್ಯರ್ಥಿಭಿಃ ಪಾರ್ಥಿವೈಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

अस्मिन्दिग्विजयोद्यते पतिरयं मे स्तादिति ध्यायति कम्पं सात्त्विकभावमञ्चति रिपुक्षोणीन्द्रदारा धरा
अस्यैवाभिमुखं निपत्य समरे यास्यद्भिरूर्ध्वं निजः पन्था भास्वति दृश्यते बिलमयः प्रत्यर्थिभिः पार्थिवैः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

asmindigvijayodyate patirayaṃ me stāditi dhyāyati kampaṃ sāttvikabhāvamañcati ripukṣoṇīndradārā dharā
asyaivābhimukhaṃ nipatya samare yāsyadbhirūrdhvaṃ nijaḥ panthā bhāsvati dṛśyate bilamayaḥ pratyarthibhiḥ pārthivaiḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಅಸ್ಮಿಂದಿಗ್ವಿಜಯೋದ್ಯತೇ (अस्मिन्दिग्विजयोद्यते, asmindigvijayodyate) = ಈತ ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ಹೊರಟಿರಲು (ಅಸ್ಮಿನ್ ದಿಗ್ವಿಜಯ ಉದ್ಯತೇ) (this king being set out on the conquest of the quarters)
ಪತಿರಯಂ (पतिरयं, patirayaṃ) = ಈ ಪತಿ (ಪತಿಃ ಅಯಂ) (this husband)
ಮೇ (मे, me) = ನನ್ನ (my)
ಸ್ತಾದಿತಿ (स्तादिति, stāditi) = ಆಗಲಿ ಎಂದು (ಸ್ತಾತ್ ಇತಿ) (may he be, thus)
ಧ್ಯಾಯತಿ (ध्यायति, dhyāyati) = ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ (thinking)
ಕಂಪಂ (कम्पं, kampaṃ) = ನಡುಕವನ್ನು (trembling)
ಸಾತ್ತ್ವಿಕಭಾವಮಂಚತಿ (सात्त्विकभावमञ्चति, sāttvikabhāvamañcati) = ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾಳೆ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕಭಾವಂ ಅಂಚತಿ) (shows the involuntary sign of feeling)
ರಿಪುಕ್ಷೋಣೀಂದ್ರದಾರಾ (रिपुक्षोणीन्द्रदारा, ripukṣoṇīndradārā) = ಶತ್ರು ರಾಜರ ಪತ್ನಿಯಾದ (the wife of the enemy kings)
ಧರಾ (धरा, dharā) = ಭೂಮಿ (the Earth)
ಅಸ್ಯೈವಾಭಿಮುಖಂ (अस्यैवाभिमुखं, asyaivābhimukhaṃ) = ಈತನ ಎದುರಿಗೇ (ಅಸ್ಯ ಏವ ಅಭಿಮುಖಂ) (right before him)
ನಿಪತ್ಯ (निपत्य, nipatya) = ಬಿದ್ದು (having fallen)
ಸಮರೇ (समरे, samare) = ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ (in battle)
ಯಾಸ್ಯದ್ಭಿರೂರ್ಧ್ವಂ (यास्यद्भिरूर्ध्वं, yāsyadbhirūrdhvaṃ) = ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿರುವವರಿಂದ (ಯಾಸ್ಯದ್ಭಿಃ ಊರ್ಧ್ವಂ) (by those about to go upward)
ನಿಜಃ (निजः, nijaḥ) = ತಮ್ಮದೇ (ನಿಜಃ) (their own)
ಪಂಥಾ (पन्था, panthā) = ದಾರಿ (path)
ಭಾಸ್ವತಿ (भास्वति, bhāsvati) = ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ (in the sun)
ದೃಶ್ಯತೇ (दृश्यते, dṛśyate) = ಕಾಣುತ್ತದೆ (is seen)
ಬಿಲಮಯಃ (बिलमयः, bilamayaḥ) = ಬಿಲದಂಥ (ಬಿಲಮಯಃ) (made of a hole)
ಪ್ರತ್ಯರ್ಥಿಭಿಃ (प्रत्यर्थिभिः, pratyarthibhiḥ) = ಎದುರಾಳಿಗಳಿಂದ (by the rivals)
ಪಾರ್ಥಿವೈಃ (पार्थिवैः, pārthivaiḥ) = ರಾಜರಿಂದ (by the kings)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಈ ರಾಜ ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟಿರಲು, ಶತ್ರು ರಾಜರ ಪತ್ನಿಯಾದ ಭೂಮಿ ಇವನೇ ನನ್ನ ಪತಿಯಾಗಲಿ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ನಡುಕವೆಂಬ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾಳೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇವನ ಎದುರಿಗೇ ಬಿದ್ದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿರುವ ಎದುರಾಳಿ ರಾಜರಿಗೆ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಬಿಲದಂಥ ತಮ್ಮದೇ ದಾರಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

As this king sets out to conquer the quarters, the Earth, the wife of the enemy kings, thinks may he be my husband and shows the trembling that is an involuntary sign of feeling. And the rival kings who fall in battle right before him and are about to go upward see their own path as a hole in the sun.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಾಜರ ಪತ್ನಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದ ಹಳೆಯ ರೂಢಿ. ಇಲ್ಲಿ ಶತ್ರು ರಾಜರ ಪತ್ನಿಯಾದ ಭೂಮಿ ಈ ರಾಜನನ್ನು ತನ್ನ ಹೊಸ ಪತಿಯಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಇದೆ. ಭೂಮಿಯ ನಡುಕವನ್ನು ಕಾತರದ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂದರೆ ಭೂಕಂಪಕ್ಕೆ ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕಾರಣ ಕಲ್ಪಿಸಿದ್ದಾನೆ.

Calling the Earth the wife of kings is an old convention of Sanskrit poetry. Here the Earth, wife of the enemy kings, longs for this king as her new husband. Her trembling is described as the involuntary sign of eager feeling. So the poet invents a cause for an earthquake.

ಎರಡನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲ ರಂಧ್ರವಿದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಇದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪುಸ್ತಕದ ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಯೂ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಶತ್ರು ರಾಜರಿಗೆ ಸೂರ್ಯನೇ ಮೇಲಿನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯ ಬಿಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

The second line draws on the idea that to the dying the sun appears to have a hole in it, and the printed book’s footnote says the same. The poet says that to the enemy kings fallen in battle the sun looks like the mouth of a burrow leading to the world above.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 110. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 110. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಒಬ್ಬರ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದನ್ನು ನಾವು ಇಂದೂ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಹೊಸ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು ವಾರ್ಡಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಕಿರಿಯ ವೈದ್ಯರು ತಂತಾನೇ ನೇರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ.

Even today we see one person’s presence change everyone’s mood. When a new professor walks onto the ward, the junior doctors straighten up of their own accord.

ಆದರೆ ಇದು ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಅತಿಶಯ. ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯೇ ದೊಡ್ಡತನ ಎಂದು ಪದ್ಯ ಹೇಳುತ್ತಿದೆ. ಆ ಮಾತನ್ನು ಇಂದಿನ ನಾಯಕರಿಗೆ ಹಾಗೆಯೇ ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕಿಲ್ಲ.

But this is the exaggeration of flattery. The verse is saying that the power to cause fear is greatness. We need not apply that to today’s leaders as it stands.