ಹಿತ್ವಾ ದೈತ್ಯರಿಪೋರುರಃ: ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎದೆ ಬಿಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ರಾಜನ ತೋಳಿನಲ್ಲಿ

ಮನೆಬಿಟ್ಟು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಖಾಲಿ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಜೇಡರ ಬಲೆ ಕಟ್ಟುವುದನ್ನು ನಾವೆಲ್ಲ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ಖಾಲಿ ಮನೆ ಬೇಗ ತನ್ನ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕವಿ ಅದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎದೆ ಹಾಗೂ ಕಮಲದ ಮನೆಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೊಂದು ರಾಜಪ್ರಶಂಸೆಯ ಪದ್ಯ, ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಈ ರಾಜನ ತೋಳುಗಳಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ ಎನ್ನುವ ಮಾತು.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 237 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 237

ವಿಷಯ: ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಹೊಸ ಮನೆ · Lakshmi’s new home

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಹಿತ್ವಾ ದೈತ್ಯರಿಪೋರುರಃ ಸ್ವಭವನಂ ಶೂನ್ಯತ್ವದೋಷಸ್ಫುಟಾಸೀದನ್ಮರ್ಕಟಕೀಟಕೃತ್ರಿಮಸಿತಚ್ಛತ್ರೀಭವತ್ಕೌಸ್ತುಭಮ್
ಉಜ್ಝಿತ್ವಾ ನಿಜಸದ್ಮ ಪದ್ಮಮಪಿ ತದ್ವ್ಯಕ್ತಾವನದ್ಧೀಕೃತಂ ಲೂತಾತಂತುಭಿರಂತರದ್ಯ ಭುಜಯೋಃ ಶ್ರೀರಸ್ಯ ವಿಶ್ರಾಮ್ಯತಿ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

हित्वा दैत्यरिपोरुरः स्वभवनं शून्यत्वदोषस्फुटासीदन्मर्कटकीटकृत्रिमसितच्छत्रीभवत्कौस्तुभम्
उज्झित्वा निजसद्म पद्ममपि तद्व्यक्तावनद्धीकृतं लूतातन्तुभिरन्तरद्य भुजयोः श्रीरस्य विश्राम्यति

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

hitvā daityariporuraḥ svabhavanaṃ śūnyatvadoṣasphuṭāsīdanmarkaṭakīṭakṛtrimasitacchatrībhavatkaustubham
ujjhitvā nijasadma padmamapi tadvyaktāvanaddhīkṛtaṃ lūtātantubhirantaradya bhujayoḥ śrīrasya viśrāmyati

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಹಿತ್ವಾ (हित्वा, hitvā) = ಬಿಟ್ಟು (having left)
ದೈತ್ಯರಿಪೋರುರಃ (दैत्यरिपोरुरः, daityariporuraḥ) = ದೈತ್ಯರ ಶತ್ರುವಿನ ಅಂದರೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎದೆಯನ್ನು (ದೈತ್ಯರಿಪೋಃ ಉರಃ) (the chest of the foe of the demons, Vishnu)
ಸ್ವಭವನಂ (स्वभवनं, svabhavanaṃ) = ತನ್ನ ಮನೆ (her own home)
ಶೂನ್ಯತ್ವದೋಷಸ್ಫುಟಾಸೀದನ್ಮರ್ಕಟಕೀಟಕೃತ್ರಿಮಸಿತಚ್ಛತ್ರೀಭವತ್ಕೌಸ್ತುಭಮ್ (शून्यत्वदोषस्फुटासीदन्मर्कटकीटकृत्रिमसितच्छत्रीभवत्कौस्तुभम्, śūnyatvadoṣasphuṭāsīdanmarkaṭakīṭakṛtrimasitacchatrībhavatkaustubham) = ಖಾಲಿತನದ ದೋಷದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಜೇಡದ ಕೃತಕ ಬಿಳಿ ಕೊಡೆಯಂತಾದ ಕೌಸ್ತುಭ ರತ್ನ ಇರುವ (in which, through the fault of emptiness, the Kaustubha jewel has plainly become an artificial white parasol made by a spider)
ಉಜ್ಝಿತ್ವಾ (उज्झित्वा, ujjhitvā) = ತೊರೆದು (having abandoned)
ನಿಜಸದ್ಮ (निजसद्म, nijasadma) = ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು (her own dwelling)
ಪದ್ಮಮಪಿ (पद्ममपि, padmamapi) = ಕಮಲವನ್ನೂ (ಪದ್ಮಂ ಅಪಿ) (the lotus too)
ತದ್ವ್ಯಕ್ತಾವನದ್ಧೀಕೃತಂ (तद्व्यक्तावनद्धीकृतं, tadvyaktāvanaddhīkṛtaṃ) = ಆ ಕಮಲವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿ ಮುಚ್ಚಿರುವ (plainly bound over)
ಲೂತಾತಂತುಭಿರಂತರದ್ಯ (लूतातन्तुभिरन्तरद्य, lūtātantubhirantaradya) = ಜೇಡದ ದಾರಗಳಿಂದ, ನಡುವೆ, ಇಂದು (ಲೂತಾತಂತುಭಿಃ ಅಂತಃ ಅದ್ಯ) (by spider threads, between, today)
ಭುಜಯೋಃ (भुजयोः, bhujayoḥ) = ಎರಡು ತೋಳುಗಳ (of the two arms)
ಶ್ರೀರಸ್ಯ (श्रीरस्य, śrīrasya) = ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ಈ ರಾಜನ (ಶ್ರೀಃ ಅಸ್ಯ) (Lakshmi, of this king)
ವಿಶ್ರಾಮ್ಯತಿ (विश्राम्यति, viśrāmyati) = ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಾಳೆ (rests)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ದೈತ್ಯರ ಶತ್ರುವಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎದೆ ಎಂಬ ತನ್ನ ಮನೆಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಬಿಟ್ಟಳು. ಆ ಮನೆ ಖಾಲಿಯಾದ ದೋಷದಿಂದ ಅಲ್ಲಿನ ಕೌಸ್ತುಭ ರತ್ನ ಜೇಡದ ಬಲೆಯ ಬಿಳಿ ಕೃತಕ ಕೊಡೆಯಂತಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಕಮಲದ ಮನೆಯನ್ನೂ ತೊರೆದಳು, ಅದನ್ನೂ ಜೇಡರ ದಾರಗಳು ಕಟ್ಟಿ ಮುಚ್ಚಿವೆ. ಇಂದು ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಈ ರಾಜನ ಎರಡು ತೋಳುಗಳ ನಡುವೆ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಾಳೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Lakshmi has left her own home, the chest of Vishnu, foe of the demons. Through the fault of its emptiness the Kaustubha jewel there has become like an artificial white parasol of spider’s web. She has also abandoned her home, the lotus, and that too is bound over with spider threads. Today that Lakshmi rests between the two arms of this king.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತಾಳೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕೌಸ್ತುಭ ರತ್ನ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣದ ಚಿತ್ರ. ಕವಿ ಆ ಚಿತ್ರವನ್ನೇ ತಲೆಕೆಳಗು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಆ ಎದೆ ಹಾಳುಬಿದ್ದ ಮನೆಯಂತಾಯಿತು ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ.

The picture comes from the Puranas: Lakshmi dwells on Vishnu’s chest, where the Kaustubha jewel rests. The poet turns that picture upside down. He says that once Lakshmi had gone, that chest became like a ruined house.

ಇದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಲಕ್ಷ್ಮಿಗೆ ಎರಡು ಮನೆಗಳು, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಎದೆ ಮತ್ತು ಕಮಲ. ಎರಡನ್ನೂ ಹಾಳುಬಿಟ್ಟು ಬಂದಳು ಎಂದರೆ ರಾಜನ ತೋಳು ಆ ಎರಡಕ್ಕಿಂತ ಸುರಕ್ಷಿತ ಎಂಬುದೇ ಹೊಗಳಿಕೆ.

This is an exaggeration. Lakshmi has two homes, Vishnu’s chest and the lotus. To say she left both to ruin is to praise the king’s arms as safer than either.

ಮರ್ಕಟಕೀಟ ಮತ್ತು ಲೂತಾ ಎರಡನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಜೇಡ ಎಂದು ಓದಿದ್ದೇವೆ. ಕೆಲವು ದೀರ್ಘ ಸಮಾಸಗಳ ಬಿಡಿಸುವಿಕೆ ನಮಗೆ ಪೂರ್ಣ ಖಚಿತವಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಥ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರಬಹುದು.

We have read both markata-kita and luta here as spider. We are not wholly certain how some of the long compounds divide, so the meaning may be slightly uncertain.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 110. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 110. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಯಾರೂ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳದ ಜಾಗ ಬೇಗ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ. ಬಿಟ್ಟು ಹೋದ ಮನೆ, ಬಳಕೆಯಿಲ್ಲದ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ ಮೂಲೆ ಎರಡೂ ಇದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

A place nobody tends goes to ruin quickly. A house left behind and an unused corner of a laboratory both show it.

ಆದರೆ ಇದು ಹೊಗಳಿಕೆ. ಸಂಪತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲಿ ಭರವಸೆಯಂತೆ ಓದಬೇಕಿಲ್ಲ. ಅದು ಕಾವ್ಯದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ.

But this is praise. Nobody need read it as a promise about where wealth settles. It is the exaggeration of poetry.