ಅತ್ಯುಚ್ಚಾಃ ಪರಿತಃ ಸ್ಫುರಂತಿ: ಭೂಮಿಯ ಸ್ತುತಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ರಾಜನ ತೋಳು

ಒಬ್ಬರನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ನೆನಪಾಗಿ ಮಾತು ನಿಂತುಹೋಗುವುದು ಯಾರಿಗಾದರೂ ಆಗಿರಬಹುದು. ಹೊಗಳಿಕೆಗೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೆಚ್ಚು ಯೋಗ್ಯರು ಎಂದು ಮನಸ್ಸು ಹೇಳುವ ಕ್ಷಣ ಅದು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಭೂಮಿಯ ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ರಾಜನ ತೋಳನ್ನು ನೆನೆದು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೊಂದು ರಾಜಪ್ರಶಂಸೆಯ ಪದ್ಯ, ಎರಡೇ ಸಾಲಿನ ರಚನೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 232 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 232

ವಿಷಯ: ಭೂಮಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡ ರಾಜನ ತೋಳು · The arm that bears the Earth

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಅತ್ಯುಚ್ಚಾಃ ಪರಿತಃ ಸ್ಫುರಂತಿ ಗಿರಯಃ ಸ್ಫಾರಾಸ್ತಥಾಂಭೋಧಯಸ್ತಾನೇತಾನಪಿ ಬಿಭ್ರತೀ ಕಿಮಪಿ ನ ಕ್ಲಾಂತಾಸಿ ತುಭ್ಯಂ ನಮಃ
ಆಶ್ಚರ್ಯೇಣ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ ಸ್ತುತಿಮಿತಿ ಪ್ರಸ್ತೌಮಿ ಯಾವದ್ಭುವಸ್ತಾವದ್ಬಿಭ್ರದಿಮಾಂ ಸ್ಮೃತಸ್ತವ ಭುಜೋ ವಾಚಸ್ತತೋ ಮುದ್ರಿತಾಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाम्भोधयस्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न क्लान्तासि तुभ्यं नमः
आश्चर्येण मुहुर्मुहुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुवस्तावद्बिभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

atyuccāḥ paritaḥ sphuranti girayaḥ sphārāstathāmbhodhayastānetānapi bibhratī kimapi na klāntāsi tubhyaṃ namaḥ
āścaryeṇa muhurmuhuḥ stutimiti prastaumi yāvadbhuvastāvadbibhradimāṃ smṛtastava bhujo vācastato mudritāḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಅತ್ಯುಚ್ಚಾಃ (अत्युच्चाः, atyuccāḥ) = ಅತಿ ಎತ್ತರವಾದ (very lofty)
ಪರಿತಃ (परितः, paritaḥ) = ಎಲ್ಲೆಡೆ (all around)
ಸ್ಫುರಂತಿ (स्फुरन्ति, sphuranti) = ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ (stand out)
ಗಿರಯಃ (गिरयः, girayaḥ) = ಪರ್ವತಗಳು (mountains)
ಸ್ಫಾರಾಸ್ತಥಾಂಭೋಧಯಸ್ತಾನೇತಾನಪಿ (स्फारास्तथाम्भोधयस्तानेतानपि, sphārāstathāmbhodhayastānetānapi) = ವಿಶಾಲವಾದವು, ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಗರಗಳು, ಆ ಇವನ್ನೂ (ಸ್ಫಾರಾಃ ತಥಾ ಅಂಭೋಧಯಃ ತಾನ್ ಏತಾನ್ ಅಪಿ) (vast, and likewise the oceans, even these)
ಬಿಭ್ರತೀ (बिभ्रती, bibhratī) = ಹೊತ್ತಿರುವ ನೀನು (you who bear)
ಕಿಮಪಿ (किमपि, kimapi) = ಸ್ವಲ್ಪವೂ (at all)
ನ (न, na) = ಇಲ್ಲ (not)
ಕ್ಲಾಂತಾಸಿ (क्लान्तासि, klāntāsi) = ದಣಿದಿದ್ದೀಯೆ (ಕ್ಲಾಂತಾ ಅಸಿ) (you are weary)
ತುಭ್ಯಂ (तुभ्यं, tubhyaṃ) = ನಿನಗೆ (to you)
ನಮಃ (नमः, namaḥ) = ನಮಸ್ಕಾರ (salutation)
ಆಶ್ಚರ್ಯೇಣ (आश्चर्येण, āścaryeṇa) = ಅಚ್ಚರಿಯಿಂದ (in wonder)
ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ (मुहुर्मुहुः, muhurmuhuḥ) = ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ (again and again)
ಸ್ತುತಿಮಿತಿ (स्तुतिमिति, stutimiti) = ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಹೀಗೆ (ಸ್ತುತಿಂ ಇತಿ) (the praise thus)
ಪ್ರಸ್ತೌಮಿ (प्रस्तौमि, prastaumi) = ಆರಂಭಿಸುತ್ತೇನೆ (I begin)
ಯಾವದ್ಭುವಸ್ತಾವದ್ಬಿಭ್ರದಿಮಾಂ (यावद्भुवस्तावद्बिभ्रदिमां, yāvadbhuvastāvadbibhradimāṃ) = ಭೂಮಿಯ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಆಗಲೇ ಇವಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ (ಯಾವತ್ ಭುವಃ ತಾವತ್ ಬಿಭ್ರತ್ ಇಮಾಂ) (by the time I praise the Earth, then bearing this one)
ಸ್ಮೃತಸ್ತವ (स्मृतस्तव, smṛtastava) = ನೆನಪಾಯಿತು, ನಿನ್ನ (ಸ್ಮೃತಃ ತವ) (was remembered, your)
ಭುಜೋ (भुजो, bhujo) = ತೋಳು (ಭುಜಃ) (arm)
ವಾಚಸ್ತತೋ (वाचस्ततो, vācastato) = ಮಾತುಗಳು, ನಂತರ (ವಾಚಃ ತತಃ) (words, then)
ಮುದ್ರಿತಾಃ (मुद्रिताः, mudritāḥ) = ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು (were sealed)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಎತ್ತರದ ಪರ್ವತಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎದ್ದು ನಿಂತಿವೆ, ವಿಶಾಲ ಸಾಗರಗಳೂ ಇವೆ. ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಹೊತ್ತರೂ ನೀನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ದಣಿದಿಲ್ಲ, ಭೂಮಿಯೇ ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ ಎಂದು ಅಚ್ಚರಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ತುತಿ ಆರಂಭಿಸುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಹೊತ್ತಿರುವುದು ನಿನ್ನ ತೋಳು ಎಂಬುದು ನೆನಪಾಯಿತು. ಆಗ ನನ್ನ ಮಾತುಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

High mountains rise all around, and vast oceans too. You bear even these and are not in the least weary, O Earth, salutation to you. As I began, again and again in wonder, to praise the Earth in this way, I remembered that it is your arm that bears this very Earth. And then my words were sealed.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇದೊಂದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಭೂಮಿಯ ಸ್ತುತಿ ರಾಜನ ಸ್ತುತಿಯಾಗಿ ತಿರುಗುವುದೇ ಇಲ್ಲಿನ ತಿರುವು. ಹೊಗಳುತ್ತಿದ್ದವನೇ ಹೊಗಳಿಕೆ ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆ ನಿಲುಗಡೆಯೇ ರಾಜನ ಬಲದ ಸಾಕ್ಷಿ.

This is an exaggeration. The turn is that praise of the Earth swings round into praise of the king. The one praising stops praising, and that very pause is the proof of the king’s strength.

ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಡೆದು ಹೊರುವ ತಾಯಿಯಂತೆ ಹೊಗಳುವುದು ರೂಢಿ. ಅದೇ ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಒಯ್ಯಲಾಗಿದೆ. ಮುದ್ರೆ ಬಿದ್ದ ಮಾತು ಎಂದರೆ ಬಾಯಿಗೆ ಬೀಗ ಬಿದ್ದಂತೆ ನಿಂತ ಮಾತು.

In Sanskrit poetry it is usual to praise the Earth as a mother who bears everything. Here that same praise is carried one step further. Words that are sealed are words that stop as if a lock had closed over the mouth.

ಮುದ್ರಿತ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸಾಲಿನ ಒಂದು ಕಡೆ ಅಕ್ಷರದ ಮೇಲಿನ ಚುಕ್ಕಿ ಮಸುಕಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಪಾಠ ಮುದ್ರಿತ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರಬಹುದು.

In the printed book a dot above a letter is faint in one place in the second line. The text follows the printed book but may be slightly uncertain.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 110. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 110. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಹೊಗಳಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವವರಿಗೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರಾದ ವೈದ್ಯರಿಗೆ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ, ಅವರ ಹಿಂದೆ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಹೊರೆ ಹೊರುವ ತಂಡ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಭಾರ ಯಾರದು ಎಂದು ಒಮ್ಮೆ ನೆನೆಯುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

Praise mostly goes to those who are seen. In a hospital the well known doctor gets the admiration, while behind that doctor a team carries the load through the night. It is good to ask once whose shoulders carry the weight behind.

ಇದು ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಪದ್ಯ, ವಾಸ್ತವದ ವರದಿ ಅಲ್ಲ. ರಾಜನೊಬ್ಬ ನಿಜವಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಯಾರೂ ನಂಬಬೇಕಿಲ್ಲ. ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯನ್ನು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಎಂದೇ ಓದುವುದು ಸರಿ.

This is a verse of flattery, not a report of fact. Nobody need believe that a king literally bears the Earth. An exaggeration is best read as an exaggeration.