ಬಲಿಃ ಪಾತಾಲನಿಲಯೋಽಧಃಕೃತಃ: ಸ್ವರ್ಗದ ಮರವನ್ನೂ ಸೋಲಿಸಿದ ಕೊಡುಗೆ

ಊರ ಜಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ದಾನ ಕೊಡುವ ಶ್ರೀಮಂತರನ್ನು ಜನ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ ಎಂದು ಹೊಗಳುತ್ತಾರೆ. ಕೇಳಿದ್ದನ್ನೆಲ್ಲ ಕೊಡುವ ಮರ ಎಂಬುದು ಕೊಡುಗೆಗೆ ನಮ್ಮ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಹೋಲಿಕೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಒಂದು ಹೆಜ್ಜೆ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನನಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದವನು ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಕೆಳಗೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂಬ ಮಾತಿನ ಮೇಲೆ ಆಟವಾಡುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 7 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 7

ವಿಷಯ: ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷವನ್ನು ಮೀರಿದ ದಾನ · A gift that outdoes the wish-tree

ಛಂದಸ್ಸು: ಅನುಷ್ಟುಪ್ · Anushtubh

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಬಲಿಃ ಪಾತಾಲನಿಲಯೋಽಧಃಕೃತಶ್ಚಿತ್ರಮತ್ರ ಕಿಮ್
ಅಧಃಕೃತೋ ದಿವಿಸ್ಥೋಽಪಿ ಚಿತ್ರಂ ಕಲ್ಪದ್ರುಮಸ್ತ್ವಯಾ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

बलिः पातालनिलयोऽधःकृतश्चित्रमत्र किम्
अधःकृतो दिविस्थोऽपि चित्रं कल्पद्रुमस्त्वया

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

baliḥ pātālanilayo’dhaḥkṛtaścitramatra kim
adhaḥkṛto divistho’pi citraṃ kalpadrumastvayā

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಬಲಿಃ (बलिः, baliḥ) = ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ (Bali)
ಪಾತಾಲನಿಲಯೋಽಧಃಕೃತಶ್ಚಿತ್ರಮತ್ರ (पातालनिलयोऽधःकृतश्चित्रमत्र, pātālanilayo’dhaḥkṛtaścitramatra) = ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನು, ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಸಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯ (ಪಾತಾಲನಿಲಯಃ + ಅಧಃಕೃತಃ + ಚಿತ್ರಮ್ + ಅತ್ರ) (the dweller of the netherworld, put below, a wonder in this matter (patalanilayah + adhahkritah + chitram + atra))
ಕಿಮ್ (किम्, kim) = ಏನಿದೆ (ಇದರಲ್ಲಿ ಏನು ಆಶ್ಚರ್ಯ) (what (is there in it))
ಅಧಃಕೃತೋ (अधःकृतो, adhaḥkṛto) = ಕೆಳಗೆ ಮಾಡಿದವನು ಅಥವಾ ಮೀರಿಸಿದ್ದು (ಅಧಃಕೃತಃ) (put below, or outdone (adhahkritah))
ದಿವಿಸ್ಥೋಽಪಿ (दिविस्थोऽपि, divistho’pi) = ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಾದರೂ (ದಿವಿಸ್ಥಃ + ಅಪಿ) (though standing in heaven (divisthah + api))
ಚಿತ್ರಂ (चित्रं, citraṃ) = ಆಶ್ಚರ್ಯ (a wonder)
ಕಲ್ಪದ್ರುಮಸ್ತ್ವಯಾ (कल्पद्रुमस्त्वया, kalpadrumastvayā) = ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ, ನಿನ್ನಿಂದ (ಕಲ್ಪದ್ರುಮಃ + ತ್ವಯಾ) (the wish-tree, by you (kalpadrumah + tvaya))

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಬಲಿಯನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಇಳಿಸಿದರು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವೇನಿದೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯವೆಂದರೆ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷವನ್ನೂ ನೀನು ಕೆಳಗೆ ಮಾಡಿಬಿಟ್ಟೆ, ಅಂದರೆ ನಿನ್ನ ದಾನದಿಂದ ಮೀರಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

That Bali, who dwells in the netherworld, was put down below is no great wonder. The wonder is that the wish-tree, standing high in heaven, has been put below by you, that is, outdone by your giving.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಅಧಃಕೃತ ಎಂದರೆ ಕೆಳಗೆ ಮಾಡಿದ. ಬಲಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದು ನೆಲದ ಕೆಳಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದು ಎಂಬ ಅಕ್ಷರಶಃ ಅರ್ಥ. ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಶಬ್ದ ಸೋಲಿಸಿದ, ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಶಬ್ದ ಎರಡು ಕಡೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬರುವುದು ಶ್ಲೇಷ.

Adhahkrita means made to be below. For Bali it is literal, sent below the earth. For the wish-tree the same word carries the sense of defeated, made smaller. One word taking two senses in two places is shlesha.

ಬಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ವಿಷ್ಣು ವಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಕಥೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಕವಿ ಅದನ್ನು ಮೊದಲ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿ ಆಶ್ಚರ್ಯವಿಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷ ಎಂದರೆ ಕೇಳಿದ್ದನ್ನು ಕೊಡುವ ಸ್ವರ್ಗದ ಮರ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ. ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವುದೇ ಕೆಳಗಾಗುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯ ಎನ್ನುವುದು ಶ್ಲೋಕದ ತಿರುವು.

The story of Vishnu coming as the dwarf and sending Bali to the netherworld is well known. The poet recalls it in the first half and says there is no wonder in it. The wish-tree is the tree of heaven that is believed to give what is asked. The turn of the verse is that it is a wonder when what stands on high is brought low.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 101. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 101. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಇಂದೂ ನಾವು ಹೊಗಳುವಾಗ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಹೀಗೆ ಏರಿಸುತ್ತೇವೆ. ರೆಸಿಡೆಂಟ್ ವೈದ್ಯರು ತಮ್ಮ ಗುರುವನ್ನು ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲು ಎನ್ನುವುದುಂಟು. ಅದು ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಒಂದು ವಿಧಾನ, ಅಳತೆಯಲ್ಲ.

We raise comparisons in the same way today when we praise. Residents sometimes say their teacher is better than the textbook. That is a manner of praise, not a measurement.

ಕೊಡುವ ಗುಣವನ್ನು ಮೆಚ್ಚುವುದು ಸರಿ. ಹೋಲಿಕೆಯ ಅತಿಶಯವನ್ನು ಸತ್ಯ ಎಂದು ನಂಬಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಕೇಳುವವನು ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಚಮತ್ಕಾರವನ್ನು ಆನಂದಿಸಿ, ಬೆಲೆಯನ್ನು ತಾನೇ ಕಟ್ಟಬೇಕು.

It is right to admire a giving nature. The excess of the comparison need not be believed as fact. The listener may enjoy the cleverness and set the value himself.