ಭೋಗೀಂದ್ರಃ ಪ್ರಮದೋತ್ತರಂಗ: ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಕೇಳುವ ಹಾವು, ಇಂದ್ರ

ದೊಡ್ಡ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತವರಿಗೆ ಭಾಷಣ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೇಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಷ್ಟೇ ಕಿವಿ ತೆರೆದರೂ ಧ್ವನಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸರಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಹಾವು ಮತ್ತು ದೇವೇಂದ್ರನ ನಡುವೆ ಒಂದು ಆಟ ಆಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರು ಖಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಕೀರ್ತಿವರ್ಣನಂ, ಶ್ಲೋಕ 64 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, Fame and Renown, verse 64

ವಿಷಯ: ಹಾವು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಶ್ಲೇಷೆ · A pun on the serpent and Indra

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಭೋಗೀಂದ್ರಃ ಪ್ರಮದೋತ್ತರಂಗಮುರಗೀಸಂಗೀತಗೋಷ್ಠೀಷು ತೇ ಕೀರ್ತಿಂ ದೇವ ಶೃಣೋತು ವಿಂಶತಿಶತೀ ಯಚ್ಚಕ್ಷುಷಾಂ ವರ್ತತೇ
ರಕ್ತಾಭಿಃ ಸುರಸುಂದರೀಭಿರಭಿತೋ ಗೀತಂ ಚ ಕರ್ಣದ್ವಯೀದುಃಸ್ಥಃ ಶ್ರೋಷ್ಯತಿ ನಾಮ ಕಿಂ ಸ ಹಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷೋ ನ ಚಕ್ಷುಃಶ್ರವಾ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

भोगीन्द्रः प्रमदोत्तरङ्गमुरगीसङ्गीतगोष्ठीषु ते कीर्तिं देव शृणोतु विंशतिशती यच्चक्षुषां वर्तते
रक्ताभिः सुरसुन्दरीभिरभितो गीतं च कर्णद्वयीदुःस्थः श्रोष्यति नाम किं स हि सहस्राक्षो न चक्षुःश्रवा

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

bhogīndraḥ pramadottaraṅgamuragīsaṅgītagoṣṭhīṣu te kīrtiṃ deva śṛṇotu viṃśatiśatī yaccakṣuṣāṃ vartate
raktābhiḥ surasundarībhirabhito gītaṃ ca karṇadvayīduḥsthaḥ śroṣyati nāma kiṃ sa hi sahasrākṣo na cakṣuḥśravā

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಭೋಗೀಂದ್ರಃ (भोगीन्द्रः, bhogīndraḥ) = ಹಾವುಗಳ ರಾಜ (the king of serpents)
ಪ್ರಮದೋತ್ತರಂಗಮುರಗೀಸಂಗೀತಗೋಷ್ಠೀಷು (प्रमदोत्तरङ्गमुरगीसङ्गीतगोष्ठीषु, pramadottaraṅgamuragīsaṅgītagoṣṭhīṣu) = ಸಂತೋಷದಿಂದ ಉಕ್ಕುವ ಹೆಣ್ಣುಹಾವುಗಳ ಸಂಗೀತಗೋಷ್ಠಿಗಳಲ್ಲಿ (ಪ್ರಮದೋತ್ತರಂಗಂ ಉರಗೀಸಂಗೀತಗೋಷ್ಠೀಷು ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಿದ್ದೇವೆ) (in the song-gatherings of female serpents, surging with delight (we split it as an adverb followed by the compound))
ತೇ (ते, te) = ನಿನ್ನ (your)
ಕೀರ್ತಿಂ (कीर्तिं, kīrtiṃ) = ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು (fame)
ದೇವ (देव, deva) = ದೇವನೇ, ಅರಸನೇ (O lord)
ಶೃಣೋತು (शृणोतु, śṛṇotu) = ಕೇಳಲಿ (let him hear)
ವಿಂಶತಿಶತೀ (विंशतिशती, viṃśatiśatī) = ಇಪ್ಪತ್ತು ನೂರು, ಎರಡು ಸಾವಿರ (twenty hundreds, two thousand)
ಯಚ್ಚಕ್ಷುಷಾಂ (यच्चक्षुषां, yaccakṣuṣāṃ) = ಯಾವನ ಕಣ್ಣುಗಳ (ಯತ್ ಚಕ್ಷುಷಾಂ) (of whose eyes)
ವರ್ತತೇ (वर्तते, vartate) = ಇವೆ (there are)
ರಕ್ತಾಭಿಃ (रक्ताभिः, raktābhiḥ) = ರಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವರಿಂದ (by those absorbed in feeling)
ಸುರಸುಂದರೀಭಿರಭಿತೋ (सुरसुन्दरीभिरभितो, surasundarībhirabhito) = ದೇವಕನ್ಯೆಯರಿಂದ ಸುತ್ತಲೂ (ಸುರಸುಂದರೀಭಿಃ ಅಭಿತಃ) (by the heavenly women all around)
ಗೀತಂ (गीतं, gītaṃ) = ಹಾಡಿದ್ದನ್ನು (what is sung)
ಚ (च, ca) = ಮತ್ತು (and)
ಕರ್ಣದ್ವಯೀದುಃಸ್ಥಃ (कर्णद्वयीदुःस्थः, karṇadvayīduḥsthaḥ) = ಎರಡು ಕಿವಿಗಳ ಕಷ್ಟದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವವನು (ಕರ್ಣದ್ವಯೀದುಃಸ್ಥಃ) (badly placed with only a pair of ears)
ಶ್ರೋಷ್ಯತಿ (श्रोष्यति, śroṣyati) = ಕೇಳುವನು (will hear)
ನಾಮ (नाम, nāma) = ಅಲ್ಲವೇ, ಏನು (pray)
ಕಿಂ (किं, kiṃ) = ಹೌದೇ (indeed)
ಸ (स, sa) = ಅವನು (that one)
ಹಿ (हि, hi) = ಏಕೆಂದರೆ (for)
ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷೋ (सहस्राक्षो, sahasrākṣo) = ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣಿನವನು, ಇಂದ್ರ (ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಃ) (the thousand-eyed, Indra)
ನ (न, na) = ಅಲ್ಲ (not)
ಚಕ್ಷುಃಶ್ರವಾ (चक्षुःश्रवा, cakṣuḥśravā) = ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಕೇಳುವವನು, ಹಾವು (one who hears with the eyes, the serpent)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ದೇವನೇ, ಯಾವನಿಗೆ ಎರಡು ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳಿವೆಯೋ ಆ ಸರ್ಪರಾಜ ಹೆಣ್ಣುಹಾವುಗಳ ಸಂತೋಷದ ಸಂಗೀತಗೋಷ್ಠಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಳಲಿ. ಆದರೆ ರಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ದೇವಕನ್ಯೆಯರು ಸುತ್ತಲೂ ಹಾಡಿದ ಅದೇ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಎರಡೇ ಕಿವಿಗಳ ಕಷ್ಟದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಇಂದ್ರ ಕೇಳಿಯಾನೇ. ಅವನು ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣಿನವನೇ ಹೊರತು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಕೇಳುವವನಲ್ಲ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O lord, let the king of serpents, who has two thousand eyes, hear your fame in the joyful song-gatherings of the female serpents. But will Indra, ill-placed with only a pair of ears, manage to hear that same fame sung all around by the heavenly women, absorbed in their music? He is thousand-eyed, but not one who hears with his eyes.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇದು ಶ್ಲೇಷೆಯ ಆಟ. ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಹಾವಿಗೆ ಚಕ್ಷುಃಶ್ರವ ಎಂದರೆ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಕೇಳುವವನು ಎಂಬ ಹೆಸರಿದೆ. ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ ಎಂಬ ಹೆಸರಿದೆ, ಅವನಿಗೆ ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಇವೆ. ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನ ಕಣ್ಣು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಕವಿ ತೆಗೆಯುವ ನಗೆಯ ತಿರುವು.

This is a play on words. In tradition the serpent is called chakshuhshrava, one who hears with the eyes. Indra is called sahasraksha, thousand-eyed. Yet his eyes do not hear, and that is the poet’s comic turn.

ಹಲವು ಪದಗಳ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ ಇದೆ. ಹಾವುಗಳ ರಾಜ ಯಾರು ಎಂಬುದನ್ನು ಶ್ಲೋಕ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಶೇಷ ಇರಬಹುದು ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಊಹಿಸಬಹುದು. ಎರಡನೆಯ ಸಾಲಿನ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ಹೇಗೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸಾಧ್ಯ, ಆದರೆ ಒಟ್ಟು ಧ್ವನಿ ಸ್ಪಷ್ಟ.

We are slightly unsure how several words fit together. The verse does not say who the serpent king is, and we can only guess it may be Shesha. The last clause of the second line could be taken in a slightly different way, but the overall point is clear.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 137. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 137. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕೇಳಲು ಕಿವಿ ಇದ್ದರೆ ಸಾಲದು, ಕೇಳುವ ರೀತಿಯೂ ಬೇಕು. ಹಿರಿಯ ರೋಗಿಯ ಮಾತನ್ನು ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿಟ್ಟು ಕೇಳುವ ವೈದ್ಯ ಕಿವಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

Ears are not enough, one needs a way of listening. A doctor who listens to an elderly patient with eyes on the patient takes in more than the ears alone would.

ನಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದಾದರೂ ಅದು ತಪ್ಪಾದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನ ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣು ಕಿವಿಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾರವು. ನಮ್ಮ ಬಲ ಎಲ್ಲಿ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯುವುದು ವಿವೇಕ.

However large our ability, it does not serve in the wrong place. Indra’s thousand eyes cannot do the work of ears. Knowing where our strength counts is good sense.