ದೇವ ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರಸಾಂದ್ರ: ಕಲಂಕದ ಚಂದ್ರ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಸಮನೇ

ಶಾಲೆಯ ಓಟದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹುಡುಗ ಕಾಲು ನೋವಿದ್ದರೂ ಮೊದಲು ಬರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೇಳುವವನೊಬ್ಬ ನಕ್ಕು, ಆ ನೋವಿನ ಕಾಲು ಓಡಿದರೆ ಹಾಗೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಅಂಥ ನಗೆಯ ಹೊಡೆತ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರು ಖಚಿತವಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಕೀರ್ತಿವರ್ಣನಂ, ಶ್ಲೋಕ 63 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, Fame and Renown, verse 63

ವಿಷಯ: ಚಂದ್ರ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಸಮನಲ್ಲ · The moon is no match for Fame

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ದೇವ ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರಸಾಂದ್ರಲಹರೀಲಾವಣ್ಯಲಕ್ಷ್ಮೀಮುಷಸ್ತ್ವತ್ಕೀರ್ತೇಸ್ತುಲನಾಂ ಕಲಂಕಮಲಿನೋ ಧತ್ತೇ ಕಥಂ ಚಂದ್ರಮಾಃ
ಸ್ಯಾದೇವಂ ತ್ವದರಾತಿಸೌಧವಲಭೀಪ್ರೋದ್ಭೂತದೂರ್ವಾಂಕುರಗ್ರಾಸವ್ಯಗ್ರಮತಿಃ ಪತೇದ್ಯದಿ ಪುನಸ್ತಸ್ಯಾಂಕಶಾಯೀ ಮೃಗಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

देव क्षीरसमुद्रसान्द्रलहरीलावण्यलक्ष्मीमुषस्त्वत्कीर्तेस्तुलनां कलङ्कमलिनो धत्ते कथं चन्द्रमाः
स्यादेवं त्वदरातिसौधवलभीप्रोद्भूतदूर्वाङ्कुरग्रासव्यग्रमतिः पतेद्यदि पुनस्तस्याङ्कशायी मृगः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

deva kṣīrasamudrasāndralaharīlāvaṇyalakṣmīmuṣastvatkīrtestulanāṃ kalaṅkamalino dhatte kathaṃ candramāḥ
syādevaṃ tvadarātisaudhavalabhīprodbhūtadūrvāṅkuragrāsavyagramatiḥ patedyadi punastasyāṅkaśāyī mṛgaḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ದೇವ (देव, deva) = ದೇವನೇ, ಅರಸನೇ (O lord)
ಕ್ಷೀರಸಮುದ್ರಸಾಂದ್ರಲಹರೀಲಾವಣ್ಯಲಕ್ಷ್ಮೀಮುಷಸ್ತ್ವತ್ಕೀರ್ತೇಸ್ತುಲನಾಂ (क्षीरसमुद्रसान्द्रलहरीलावण्यलक्ष्मीमुषस्त्वत्कीर्तेस्तुलनां, kṣīrasamudrasāndralaharīlāvaṇyalakṣmīmuṣastvatkīrtestulanāṃ) = ಹಾಲ್ಗಡಲಿನ ದಟ್ಟ ಅಲೆಗಳ ಸೊಬಗನ್ನು ಕದಿಯುವ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು (the comparison with your fame, which steals the beauty of the dense waves of the Milk Ocean)
ಕಲಂಕಮಲಿನೋ (कलङ्कमलिनो, kalaṅkamalino) = ಕಲಂಕದಿಂದ ಮಲಿನವಾದ (darkened by a stain)
ಧತ್ತೇ (धत्ते, dhatte) = ಹೊರುತ್ತಾನೆ (bears)
ಕಥಂ (कथं, kathaṃ) = ಹೇಗೆ (how)
ಚಂದ್ರಮಾಃ (चन्द्रमाः, candramāḥ) = ಚಂದ್ರ (the moon)
ಸ್ಯಾದೇವಂ (स्यादेवं, syādevaṃ) = ಹಾಗಾಗಬಹುದು (ಸ್ಯಾತ್ ಏವಂ) (it might be so)
ತ್ವದರಾತಿಸೌಧವಲಭೀಪ್ರೋದ್ಭೂತದೂರ್ವಾಂಕುರಗ್ರಾಸವ್ಯಗ್ರಮತಿಃ (त्वदरातिसौधवलभीप्रोद्भूतदूर्वाङ्कुरग्रासव्यग्रमतिः, tvadarātisaudhavalabhīprodbhūtadūrvāṅkuragrāsavyagramatiḥ) = ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಅರಮನೆಯ ಮಾಳಿಗೆಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಮೊಳೆತ ಗರಿಕೆಯ ಚಿಗುರನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಕಾತರಿಸಿದ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳದ್ದು (its mind eager to graze on the sprouts of durva grass grown on the roof ridges of your enemies’ mansions)
ಪತೇದ್ಯದಿ (पतेद्यदि, patedyadi) = ಬಿದ್ದರೆ (ಪತೇತ್ ಯದಿ) (if it were to fall)
ಪುನಸ್ತಸ್ಯಾಂಕಶಾಯೀ (पुनस्तस्याङ्कशायी, punastasyāṅkaśāyī) = ಮತ್ತೆ ಅವನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ (ಪುನಃ ತಸ್ಯ ಅಂಕಶಾಯೀ) (again, the one lying in his lap)
ಮೃಗಃ (मृगः, mṛgaḥ) = ಜಿಂಕೆ (the deer)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ದೇವನೇ, ಹಾಲ್ಗಡಲಿನ ದಟ್ಟ ಅಲೆಗಳ ಸೊಬಗನ್ನೇ ಕದ್ದ ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಕಲಂಕದಿಂದ ಮಲಿನವಾದ ಚಂದ್ರ ಹೇಗೆ ಸಮನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಚಂದ್ರನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವ ಜಿಂಕೆ, ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಹಾಳು ಮಾಳಿಗೆಗಳ ಮೇಲೆ ಮೊಳೆತ ಗರಿಕೆಯ ಚಿಗುರನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಆಸೆಯಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಹಾಗಾಗಬಹುದು.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O lord, how can the moon, darkened by his stain, be compared with your fame, which steals the beauty of the dense waves of the Milk Ocean? It could be so only if the deer lying in his lap were to fall, eager to graze on the shoots of durva grass that have sprung up on the roofs of your enemies’ mansions.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಚಂದ್ರನ ಮಡಿಲಿನ ಜಿಂಕೆಯೇ ಅವನ ಕಲೆ ಎಂಬುದು ಭಾರತೀಯ ಕಲ್ಪನೆ. ಜಿಂಕೆ ಬಿದ್ದರೆ ಕಲೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಆಗ ಮಾತ್ರ ಚಂದ್ರ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಹತ್ತಿರ ಬರಬಹುದು. ಅಂದರೆ ಎಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಇದು ನಯವಾದ ದಾರಿ.

In Indian imagination the deer in the moon’s lap is his stain. If the deer fell the stain would go, and only then might the moon come near fame. That is a polite way of saying never.

ಶತ್ರುಗಳ ಅರಮನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಗರಿಕೆ ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂಬುದು ಅರಮನೆಗಳು ಹಾಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಕಲೆ, ಶತ್ರುಗಳ ಸೋಲು ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿಯ ಬಿಳುಪು ಮೂರೂ ಬಂದಿವೆ. ಇದು ಒಂದು ಹೋಲಿಕೆಯ ನಿರಾಕರಣೆ, ಅಂದರೆ ಹೋಲಿಕೆಯೇ ಸಾಲದು ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರ.

Durva grass growing on the enemies’ mansions hints that they lie ruined. In one sentence the stain of the moon, the defeat of the enemies and the whiteness of fame all appear. It is a figure that rejects a comparison, saying the comparison itself falls short.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 137. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 137. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಹೋಲಿಕೆ ಹಾಕುವ ಮೊದಲು ಇಬ್ಬರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ನೋಡಬೇಕು. ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಎರಡು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳ ನಡುವೆ ಹೋಲಿಸುವಾಗ, ಯಾವ ರೋಗಿಗಳು ಬಂದರು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಗಮನಿಸದಿದ್ದರೆ ಹೋಲಿಕೆ ಹುಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

Before making a comparison one must look at the condition of both sides. When comparing treatment outcomes between two hospitals, the comparison is false if one ignores which patients came in.

ಶ್ಲೋಕ ಒಬ್ಬ ಅರಸನನ್ನು ಚಂದ್ರನಿಗಿಂತ ಮೇಲೆ ಇಡುತ್ತದೆ. ಇಂಥ ಹೊಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತಾ ಓದುವುದು ಕಾವ್ಯದ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೂ ನಮ್ಮ ವಿವೇಕಕ್ಕೂ ನ್ಯಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

The verse places a king above the moon. To read such praise with a smile does justice both to the beauty of the poem and to our own good sense.