ಭೂಸಂಪರ್ಕರಜೋನಿಪಾತಮಲಿನಾಃ: ಮನೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡವರು ಆಟದ ಕಾಯಿಗಳಂತೆ

ಚದುರಂಗದ ಹಲಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಯಿ ತನ್ನ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಬಿದ್ದರೆ ಯಾರದೋ ಕೈ ಅದನ್ನು ಎತ್ತಿ ಇನ್ನೊಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತದೆ. ಕಾಯಿಗೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಆಯ್ಕೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸೋತ ರಾಜನ ಮನೆಯ ಹೆಂಗಸರಿಗೆ ಹೊಂದಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅರಿಪಲಾಯನ ವಿಭಾಗದ ಎರಡು ಸಾಲಿನ ಪದ್ಯ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಅರಿಪಲಾಯನಂ, ಶ್ಲೋಕ 31 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, The Flight of Enemies, verse 31

ವಿಷಯ: ಅಲೆಯುವ ಶತ್ರುಪತ್ನಿಯರು ಆಟದ ಕಾಯಿಗಳಂತೆ · Enemy wives wandering like game pieces

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಭೂಸಂಪರ್ಕರಜೋನಿಪಾತಮಲಿನಾಃ ಸ್ವಸ್ಮಾದ್ಗೃಹಾತ್ಪ್ರಚ್ಯುತಾಃ ಸಾಮಾನ್ಯೈರಪಿ ಜಂತುಭಿಃ ಕರತಲೈರ್ನಿಃಶಂಕಮಾಲಿಂಗಿತಾಃ
ಸಂಲಗ್ನಾಃ ಕ್ವಚಿದೇಕತಾಮುಪಗತಾಃ ಕ್ವಾಪಿ ಪ್ರಬುದ್ಧಾಃ ಕ್ವಚಿತ್ ಸುಪ್ತಾಃ ಕ್ವಾಪಿ ಚ ಸಾರಿವತ್ಪ್ರತಿಗೃಹಂ ಭ್ರಾಂತಾಸ್ತವಾರಿಸ್ತ್ರಿಯಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

भूसंपर्करजोनिपातमलिनाः स्वस्माद्गृहात्प्रच्युताः सामान्यैरपि जन्तुभिः करतलैर्निःशङ्कमालिङ्गिताः
संलग्नाः क्वचिदेकतामुपगताः क्वापि प्रबुद्धाः क्वचित् सुप्ताः क्वापि च सारिवत्प्रतिगृहं भ्रान्तास्तवारिस्त्रियः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

bhūsaṃparkarajonipātamalināḥ svasmādgṛhātpracyutāḥ sāmānyairapi jantubhiḥ karatalairniḥśaṅkamāliṅgitāḥ
saṃlagnāḥ kvacidekatāmupagatāḥ kvāpi prabuddhāḥ kvacit suptāḥ kvāpi ca sārivatpratigṛhaṃ bhrāntāstavāristriyaḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಭೂಸಂಪರ್ಕರಜೋನಿಪಾತಮಲಿನಾಃ (भूसंपर्करजोनिपातमलिनाः, bhūsaṃparkarajonipātamalināḥ) = ನೆಲದ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿ ಮಲಿನವಾದವರು (soiled by the dust that settled on them from the ground)
ಸ್ವಸ್ಮಾದ್ಗೃಹಾತ್ಪ್ರಚ್ಯುತಾಃ (स्वस्माद्गृहात्प्रच्युताः, svasmādgṛhātpracyutāḥ) = ತಮ್ಮ ಮನೆಯಿಂದ ಜಾರಿ ಹೊರಬಿದ್ದವರು (ಸ್ವಸ್ಮಾತ್ ಗೃಹಾತ್ ಪ್ರಚ್ಯುತಾಃ) (fallen out of their own homes)
ಸಾಮಾನ್ಯೈರಪಿ (सामान्यैरपि, sāmānyairapi) = ಸಾಮಾನ್ಯರಾದ ಕೂಡ (ಸಾಮಾನ್ಯೈಃ ಅಪಿ) (even ordinary)
ಜಂತುಭಿಃ (जन्तुभिः, jantubhiḥ) = ಜೀವಿಗಳಿಂದ (creatures)
ಕರತಲೈರ್ನಿಃಶಂಕಮಾಲಿಂಗಿತಾಃ (करतलैर्निःशङ्कमालिङ्गिताः, karatalairniḥśaṅkamāliṅgitāḥ) = ಅಂಗೈಗಳಿಂದ ಹಿಂಜರಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹಿಡಿದು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡವರು (ಕರತಲೈಃ ನಿಃಶಙ್ಕಮ್ ಆಲಿಙ್ಗಿತಾಃ) (held without hesitation in their palms)
ಸಂಲಗ್ನಾಃ (संलग्नाः, saṃlagnāḥ) = ಒತ್ತೊತ್ತಾಗಿ ಕೂಡಿದವರು (pressed close together)
ಕ್ವಚಿದೇಕತಾಮುಪಗತಾಃ (क्वचिदेकतामुपगताः, kvacidekatāmupagatāḥ) = ಒಂದೆಡೆ ಒಂದೇ ಗುಂಪಾಗಿ ಬೆರೆತವರು (ಕ್ವಚಿತ್ ಏಕತಾಮ್ ಉಪಗತಾಃ) (merged into one huddle in one place)
ಕ್ವಾಪಿ ಪ್ರಬುದ್ಧಾಃ (क्वापि प्रबुद्धाः, kvāpi prabuddhāḥ) = ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವವರು (awake elsewhere)
ಕ್ವಚಿತ್ಸುಪ್ತಾಃ (क्वचित्सुप्ताः, kvacitsuptāḥ) = ಒಂದೆಡೆ ನಿದ್ರಿಸಿದವರು (asleep in one place)
ಕ್ವಾಪಿ ಚ (क्वापि च, kvāpi ca) = ಇನ್ನೊಂದೆಡೆಯೂ (and somewhere else too)
ಸಾರಿವತ್ಪ್ರತಿಗೃಹಂ (सारिवत्प्रतिगृहं, sārivatpratigṛhaṃ) = ಆಟದ ಕಾಯಿಯಂತೆ ಪ್ರತಿ ಮನೆಗೂ (ಸಾರಿವತ್ ಪ್ರತಿಗೃಹಮ್) (like a game piece, from house to house)
ಭ್ರಾಂತಾಸ್ತವಾರಿಸ್ತ್ರಿಯಃ (भ्रान्तास्तवारिस्त्रियः, bhrāntāstavāristriyaḥ) = ಅಲೆದಾಡಿದ ನಿಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳ ಹೆಂಡತಿಯರು (ಭ್ರಾನ್ತಾಃ ತವ ಅರಿಸ್ತ್ರಿಯಃ) (your enemies’ wives, who have wandered)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ನಿಮ್ಮ ಶತ್ರುಗಳ ಹೆಂಡತಿಯರು ನೆಲದ ಧೂಳು ಮೆತ್ತಿ ಮಲಿನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ತಮ್ಮ ಮನೆಯಿಂದ ಜಾರಿ ಹೊರಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವಿಗಳೂ ಯಾವ ಹಿಂಜರಿಕೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ಅವರನ್ನು ಅಂಗೈಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಒಂದೆಡೆ ಒತ್ತೊತ್ತಾಗಿ ಕೂಡಿ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಒಂದೇ ಗುಂಪಾಗಿ ಬೆರೆತು, ಒಂದೆಡೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ನಿದ್ರಿಸಿ, ಆಟದ ಕಾಯಿಗಳಂತೆ ಮನೆಮನೆಗೆ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Your enemies’ wives are soiled with the dust of the ground. They have fallen out of their own homes. Even ordinary creatures hold them in their palms without the least hesitation. Huddled together in one place, merged into one crowd in another, awake here and asleep there, they wander from house to house like game pieces.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಸಾರಿ ಎಂದರೆ ಚದುರಂಗ ಅಥವಾ ಪಗಡೆಯಂತಹ ಆಟದ ಕಾಯಿ ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಗೃಹ ಎಂದರೆ ಮನೆ. ಆಟದ ಹಲಗೆಯ ಒಂದು ಮನೆ ಅಥವಾ ಚೌಕ ಎಂಬ ಅರ್ಥವೂ ಬರಬಹುದು. ಹಾಗೆ ಓದಿದರೆ ಪ್ರತಿಗೃಹ ಎಂಬ ಪದ ಮನೆಮನೆಗೂ ಚೌಕಚೌಕಕ್ಕೂ ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

We take sari to mean a game piece, as in chess or a dice-and-board game. Griha means house, and it may also be read as a square on the board. Read so, the word pratigriham fits both house after house and square after square.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವಿಗಳೂ ಹಿಂಜರಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಮುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುವಲ್ಲೇ ಶ್ಲೋಕದ ಚುರುಕು ಇದೆ. ಅರಮನೆಯ ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿದ್ದವರು ಈಗ ಯಾರ ಕೈಗೂ ಸಿಗುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಇದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.

The sting of the verse lies in saying that even ordinary creatures touch them without hesitation. It suggests that those once guarded in a palace have come to a state where anyone’s hand can reach them.

ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗಿತ್ತು. ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಗೃಹಾತ್ ಪ್ರಚ್ಯುತಾಃ ಎಂದಿದೆ, ಅದನ್ನೇ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ. ಕೆಲವು ವಿಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಅನುಸ್ವಾರ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮಸುಕಾಗಿವೆ, ಹಾಗಾಗಿ ಪಾಠ ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರಬಹುದು.

The digital text had dropped a letter. The print reads griha-at-pracyutah, and that is what we give. A few visarga and anusvara marks are faint in the print, so the reading may be slightly uncertain.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 132. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 132. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ಸಿಗುವ ಗೌರವ ಆ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು, ವ್ಯಕ್ತಿಗಲ್ಲ ಎನ್ನುವ ಎಚ್ಚರ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಹುದ್ದೆ ಹೋದ ಮೇಲೆ ಜನರ ನಡವಳಿಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಬದಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಅನೇಕ ನಿವೃತ್ತರು ಗಮನಿಸಿರುತ್ತಾರೆ.

There is a caution here that the respect one gets in a post belongs to the post and not to the person. Many retired people have noticed that others behave a little differently once the post is gone.

ಆದರೆ ಈ ಶ್ಲೋಕ ಮನುಷ್ಯರ ಸಂಕಟವನ್ನೇ ಹೊಗಳಿಕೆಗೆ ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ಓದುಗರು ಆ ಭಾಗವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು, ಸ್ಥಾನ ಕಳೆದುಕೊಂಡವರ ಮೇಲಿನ ಕರುಣೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

But the verse uses human distress itself as material for praise. A reader today may leave that part where it is and take away instead a compassion for those who have lost their place.