ದಂತೀಂದ್ರದಾನಾಂಬುಧಿ: ಆನೆಗಳ ಮದಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ನದಿಗಳು

ಮಳೆಗಾಲದ ಮೊದಲ ಜೋರು ಮಳೆಗೆ ಒಣಗಿದ ಹಳ್ಳ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಆ ನೀರು ತಿಳಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಮಣ್ಣು ಬೆರೆತು ಕದಡಿರುತ್ತದೆ.

ರಣರಂಗದಲ್ಲೂ ಇಂತಹದೇ ಹರಿವು ಇತ್ತು ಎಂದು ಈ ಪದ್ಯ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಹರಿದದ್ದು ಮಳೆಯಲ್ಲ, ಆನೆಗಳ ಮದಜಲ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ರಣವರ್ಣನಂ, ಶ್ಲೋಕ 44 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, Scenes of Battle, verse 44

ವಿಷಯ: ಮದಜಲದ ನದಿಗಳು · Rivers of rut-juice

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 24 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 24 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ದಂತೀಂದ್ರದಾನಾಂಬುಧಿವಾರಿವೀಚಿಭಿಃ ಸದ್ಯೋಽಪಿ ನದ್ಯೋ ಬಹು ತಾಃ ಪುಪೂರಿರೇ
ಧರಾರಜೋಭಿಸ್ತುರಗಕ್ಷತೈರ್ಭೃತಂ ವಾಃ ಪಂಕತಾಮೇತ್ಯ ರಜಸ್ವಲೀಕೃತಮ್

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

दन्तीन्द्रदानाम्बुधिवारिवीचिभिः सद्योऽपि नद्यो बहु ताः पुपूरिरे
धरारजोभिस्तुरगक्षतैर्भृतं वाः पङ्कतामेत्य रजस्वलीकृतम्

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

dantīndradānāmbudhivārivīcibhiḥ sadyo’pi nadyo bahu tāḥ pupūrire
dharārajobhisturagakṣatairbhṛtaṃ vāḥ paṅkatāmetya rajasvalīkṛtam

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ದಂತೀಂದ್ರದಾನಾಂಬುಧಿವಾರಿವೀಚಿಭಿಃ (दन्तीन्द्रदानाम्बुधिवारिवीचिभिः, dantīndradānāmbudhivārivīcibhiḥ) = ಮದ್ದಾನೆಗಳ ಮದಜಲದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಅಲೆಗಳಿಂದ (with the waves of the water of the ocean of rut-juice of the lordly elephants)
ಸದ್ಯೋಽಪಿ (सद्योऽपि, sadyo’pi) = ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಕೂಡ (at once)
ನದ್ಯೋ (नद्यो, nadyo) = ನದಿಗಳು (rivers)
ಬಹು (बहु, bahu) = ಬಹಳ (greatly)
ತಾಃ (ताः, tāḥ) = ಆ (those)
ಪುಪೂರಿರೇ (पुपूरिरे, pupūrire) = ತುಂಬಿದವು (filled up)
ಧರಾರಜೋಭಿಸ್ತುರಗಕ್ಷತೈರ್ಭೃತಂ (धरारजोभिस्तुरगक्षतैर्भृतं, dharārajobhisturagakṣatairbhṛtaṃ) = ಕುದುರೆಗಳ ಖುರದಿಂದ ಕೆದರಿದ ಭೂಮಿಯ ಧೂಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ (filled with the earth’s dust torn up by horses’ hooves)
ವಾಃ (वाः, vāḥ) = ನೀರು (water)
ಪಂಕತಾಮೇತ್ಯ (पङ्कतामेत्य, paṅkatāmetya) = ಕೆಸರಿನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದು (ಪಂಕತಾಂ + ಏತ್ಯ) (having reached the state of mud)
ರಜಸ್ವಲೀಕೃತಮ್ (रजस्वलीकृतम्, rajasvalīkṛtam) = ಧೂಳು ಬೆರೆತು ಕದಡಿದ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಂದಿತು (was made dusty and turbid)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಮದ್ದಾನೆಗಳ ಮದಜಲದ ಸಮುದ್ರದ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಆ ಅನೇಕ ನದಿಗಳು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ತುಂಬಿದವು. ಕುದುರೆಗಳ ಖುರದಿಂದ ಕೆದರಿದ ಭೂಮಿಯ ಧೂಳು ತುಂಬಿದ ಆ ನೀರು ಕೆಸರಾಗಿ ಕದಡಿತು.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

By the waves of the ocean of rut-juice from the lordly elephants, those many rivers filled up at once. The water, loaded with the earth’s dust torn up by the horses’ hooves, turned to mud and clouded over.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ದಾನ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕೊಡುವುದಲ್ಲ, ಮದಗಜದ ಕೆನ್ನೆಯಿಂದ ಸುರಿಯುವ ಮದಜಲ. ಅದು ಹೊಳೆಯಂತೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದ ಹಳೆಯ ರೂಢಿ. ಇಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ಸಮುದ್ರ, ಅಲೆ ಮತ್ತು ನದಿ ಎಂದು ಬೆಳೆಸಿದ್ದಾರೆ.

Dana here does not mean giving. It means the rut-juice that streams from the temple of a rutting elephant. Poets of the tradition often say it flows like a river, and here the image is grown into an ocean, its waves and its rivers.

ಇದೊಂದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯ ವರ್ಣನೆ. ರಜಸ್ವಲೀಕೃತ ಪದದ ಮೂಲ ರಜಸ್, ಅಂದರೆ ಧೂಳು. ಇಲ್ಲಿ ಧೂಳು ಬೆರೆತು ಕದಡಿತು ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ನಾವು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ.

This is a description by exaggeration. The word rajasvali-krta comes from rajas, dust, and we have taken it in the sense of being clouded with dust.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 128. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 128. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ತಿಳಿ ಮಾದರಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಲ್ಮಶ ಬೆರೆತರೂ ಅದರಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ತೆಗೆಯುವುದು ಕಷ್ಟ. ಹರಿವು ಜೋರಾಗಿರುವಾಗ ನೀರು ಕದಡಿರುತ್ತದೆ, ಗದ್ದಲದ ನಡುವೆ ತೀರ್ಮಾನ ಮಾಡದೆ ತಿಳಿಯಾಗುವವರೆಗೆ ಕಾಯುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು.

Even a little contamination makes a clear sample hard to judge. When the flow is fierce the water is turbid, and in the middle of a commotion it is wiser to wait for things to settle before deciding.

ಕವಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಪಾಠ ಹೇಳುವುದಲ್ಲ, ಸೇನೆಯ ಗಾತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು. ಆ ಗಾತ್ರದ ಮುಂದೆ ನದಿಗಳೂ ಚಿಕ್ಕವು ಎಂಬ ಅತಿಶಯವೇ ಈ ಪದ್ಯದ ರುಚಿ.

The poet’s aim is not to teach but to show the size of the army. The relish of the verse lies in the exaggeration that even rivers are small beside it.