ದೇವ ತ್ವದ್ಭುಜದಂಡ: ಪ್ರತಾಪದ ಬೆಂಕಿಗೆ ಹೆದರಿದ ಮೂವರು ದೇವರು

ಬೇಸಗೆಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಬಿಸಿಲು ನೆತ್ತಿಗೇರಿದಾಗ ನಾವೆಲ್ಲ ಮೊದಲು ಹುಡುಕುವುದು ನೀರನ್ನು. ತಣ್ಣೀರಿನ ಮನೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಪಾರಾಗುವ ದಾರಿ.

ಈ ಎರಡು ಸಾಲಿನ ಪದ್ಯ ಅದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ದೇವರುಗಳಿಗೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನ ತೋಳಿನ ಪ್ರತಾಪ ಎಷ್ಟು ಬಿಸಿ ಎಂದರೆ ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಮೂವರೂ ನೀರಿನ ಆಸರೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಪ್ರತಾಪವರ್ಣನಂ, ಶ್ಲೋಕ 25 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, The Majesty of the King, verse 25

ವಿಷಯ: ಪ್ರತಾಪದ ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ಮೂವರು ದೇವರು · The fire of prowess and the three gods

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ದೇವ ತ್ವದ್ಭುಜದಂಡಚಂಡಿಮಚಮತ್ಕಾರಿಪ್ರತಾಪಾನಲಜ್ವಾಲಾಜಾಲಭಯಾದಿವಾಭಿವಿಶತಿ ಕ್ಷೀರಾಂಬುಧಿಂ ಮಾಧವಃ
ಭರ್ಗಃ ಸ್ವರ್ಗಧುನೀಂ ದಧಾತಿ ಶಿರಸಾ ತ್ಯಕ್ತತ್ರಿಲೋಕೀಕೃತಿರ್ವೇಧಾ ಕಿಂತು ಮುಹುಃ ಕಮಂಡಲುಜಲೈರಾತ್ಮಾನಮಾಸಿಂಚತಿ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

देव त्वद्भुजदण्डचण्डिमचमत्कारिप्रतापानलज्वालाजालभयादिवाभिविशति क्षीराम्बुधिं माधवः
भर्गः स्वर्गधुनीं दधाति शिरसा त्यक्तत्रिलोकीकृतिर्वेधा किन्तु मुहुः कमण्डलुजलैरात्मानमासिञ्चति

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

deva tvadbhujadaṇḍacaṇḍimacamatkāripratāpānalajvālājālabhayādivābhiviśati kṣīrāmbudhiṃ mādhavaḥ
bhargaḥ svargadhunīṃ dadhāti śirasā tyaktatrilokīkṛtirvedhā kintu muhuḥ kamaṇḍalujalairātmānamāsiñcati

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ದೇವ (देव, deva) = ಹೇ ರಾಜನೇ (O lord)
ತ್ವದ್ಭುಜದಂಡಚಂಡಿಮಚಮತ್ಕಾರಿಪ್ರತಾಪಾನಲಜ್ವಾಲಾಜಾಲಭಯಾದಿವಾಭಿವಿಶತಿ (त्वद्भुजदण्डचण्डिमचमत्कारिप्रतापानलज्वालाजालभयादिवाभिविशति, tvadbhujadaṇḍacaṇḍimacamatkāripratāpānalajvālājālabhayādivābhiviśati) = ನಿನ್ನ ತೋಳೆಂಬ ದಂಡದ ತೀವ್ರತೆಯಿಂದ ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರತಾಪವೆಂಬ ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಸಮೂಹದ ಭಯದಿಂದಲೇ ಎಂಬಂತೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ (ಭಯಾತ್ ಇವ ಅಭಿವಿಶತಿ) (as if out of fear of the mass of flames of the fire of your prowess, which dazzles with the fierceness of your staff-like arm, he enters)
ಕ್ಷೀರಾಂಬುಧಿಂ (क्षीराम्बुधिं, kṣīrāmbudhiṃ) = ಹಾಲ್ಗಡಲನ್ನು (the Milk Ocean)
ಮಾಧವಃ (माधवः, mādhavaḥ) = ವಿಷ್ಣು (Vishnu)
ಭರ್ಗಃ (भर्गः, bhargaḥ) = ಶಿವ (Shiva)
ಸ್ವರ್ಗಧುನೀಂ (स्वर्गधुनीं, svargadhunīṃ) = ಸ್ವರ್ಗದ ನದಿಯಾದ ಗಂಗೆಯನ್ನು (the heavenly river, the Ganga)
ದಧಾತಿ (दधाति, dadhāti) = ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ (bears)
ಶಿರಸಾ (शिरसा, śirasā) = ತಲೆಯಲ್ಲಿ (on his head)
ತ್ಯಕ್ತತ್ರಿಲೋಕೀಕೃತಿರ್ವೇಧಾ (त्यक्तत्रिलोकीकृतिर्वेधा, tyaktatrilokīkṛtirvedhā) = ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬಿಟ್ಟ ಬ್ರಹ್ಮ (ತ್ಯಕ್ತತ್ರಿಲೋಕೀಕೃತಿಃ ವೇಧಾಃ) (Brahma, who has given up the work of making the three worlds)
ಕಿಂತು (किन्तु, kintu) = ಬದಲಾಗಿ (but instead)
ಮುಹುಃ (मुहुः, muhuḥ) = ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ (again and again)
ಕಮಂಡಲುಜಲೈರಾತ್ಮಾನಮಾಸಿಂಚತಿ (कमण्डलुजलैरात्मानमासिञ्चति, kamaṇḍalujalairātmānamāsiñcati) = ಕಮಂಡಲದ ನೀರಿನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಪ್ರೋಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ (ಕಮಂಡಲುಜಲೈಃ ಆತ್ಮಾನಂ ಆಸಿಞ್ಚತಿ) (sprinkles himself with water from his water pot)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ದೇವ, ನಿನ್ನ ತೋಳಿನ ತೀವ್ರತೆಯ ಪ್ರತಾಪದ ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳ ಭಯದಿಂದಲೇ ಎಂಬಂತೆ ವಿಷ್ಣು ಹಾಲ್ಗಡಲನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ, ಶಿವ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಮಂಡಲದ ನೀರಿನಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ತಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O lord, as if from fear of the flames of the fire of your prowess, Vishnu has entered the Milk Ocean and Shiva bears the Ganga on his head. Brahma has given up the making of the three worlds and keeps sprinkling himself with water from his water pot.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇದೊಂದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಈ ಮೂವರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚಿತ್ರಗಳೇ ಇಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅರ್ಥ ಪಡೆದಿವೆ. ವಿಷ್ಣು ಹಾಲ್ಗಡಲಲ್ಲಿ ಮಲಗಿರುವುದು, ಶಿವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಗಂಗೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನ ಕಮಂಡಲ ಇವು ಹೆಸರಾದ ಚಿತ್ರಗಳು. ಕವಿ ಅವನ್ನೆಲ್ಲ ಬೆಂಕಿಗೆ ಹೆದರಿದ ಪರಿಣಾಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

This is exaggeration. The three familiar pictures, Vishnu in the Milk Ocean, the Ganga on Shiva’s head and Brahma’s water pot, are given a new reason: fear of the fire.

ಪದ್ಯದ ಅಂತ್ಯದ ಮಾತು ಚುರುಕಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ತನ್ನ ಸೃಷ್ಟಿಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಸಿ ತಡೆಯಲು ನೀರು ಸುರಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ರಾಜನ ಪ್ರತಾಪ ಲೋಕದ ಕೆಲಸವನ್ನೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಆಸ್ಥಾನದ ಹೊಗಳಿಕೆಯ ಒಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯ, ವಾಸ್ತವದ ವರದಿಯಲ್ಲ.

The last line has the sting. Brahma gives up creation to cool himself, which suggests the king’s prowess has halted the world’s business. It is a courtly convention of praise, not a report of fact.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 134. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 134. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಹೊಗಳಿಕೆ ಎಷ್ಟೇ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಕೇಳುವವನು ಅದರ ಅತಿಶಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಬಗ್ಗೆ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಆಡುವ ಭಾರಿ ಮಾತುಗಳನ್ನು ನಾವು ಕೂಡ ಹೀಗೆಯೇ ಕೇಳಿ ಬಿಡುತ್ತೇವೆ.

However large the praise, the one who hears it should notice its exaggeration. We hear the grand things colleagues say about a department head in much the same way.

ಅಧಿಕಾರದ ತಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಇತರರು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನೇ ನಿಲ್ಲಿಸಿಬಿಡುವ ದೃಶ್ಯ ಇಂದಿಗೂ ಇದೆ. ಅಂಥ ಭಯ ಗೌರವವೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗದು.

We still see people stop their own work for fear of the heat of authority. Such fear cannot be called respect.