ದೇವ ತ್ವತ್ತರುಣಪ್ರತಾಪ: ರಾಜನ ತಾಪಕ್ಕೆ ನೀರು ಸೇರಿದ ದೇವತೆಗಳು

ಬೇಸಿಗೆಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಎಲ್ಲರೂ ತಂಪಾದ ಮೂಲೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾರೆ. ಬೀದಿಯ ನಾಯಿ ಕೂಡ ಗಾಡಿಯ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕವಿ ಅದೇ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಿದ್ದಾನೆ. ರಾಜನ ಪ್ರತಾಪ ಅಷ್ಟು ಬಿಸಿ ಎಂದು ಹೇಳಲು, ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು, ಬ್ರಹ್ಮ ಎಲ್ಲರೂ ನೀರಿನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾರೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಪ್ರತಾಪವರ್ಣನಂ, ಶ್ಲೋಕ 14 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, The Majesty of the King, verse 14

ವಿಷಯ: ರಾಜನ ಪ್ರತಾಪದ ಬಿಸಿ · The heat of a king’s prowess

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 38 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 38 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ದೇವ ತ್ವತ್ತರುಣಪ್ರತಾಪತಪನತ್ರಾಸಾದಿವ ತ್ರ್ಯಂಬಕೋ ನೋ ಗಂಗಾಂ ವಿಜಹಾತಿ ನಿಃಸರತಿ ನ ಕ್ಷೀರಾಂಬುಧೇರ್ಮಾಧವಃ
ತಾಮ್ಯಂಸ್ತಾಮರಸಾಂತರಾಲವಸತಿರ್ದೇವಃ ಸ್ವಯಂಭೂರಭೂತ್ಪಾತಾಲಾವಧಿಪಂಕಮಗ್ನವಪುಷಸ್ತಿಷ್ಠಂತಿ ಕೂರ್ಮಾದಯಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

देव त्वत्तरुणप्रतापतपनत्रासादिव त्र्यम्बको नो गङ्गां विजहाति निःसरति न क्षीराम्बुधेर्माधवः
ताम्यंस्तामरसान्तरालवसतिर्देवः स्वयम्भूरभूत्पातालावधिपङ्कमग्नवपुषस्तिष्ठन्ति कूर्मादयः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

deva tvattaruṇapratāpatapanatrāsādiva tryambako no gaṅgāṃ vijahāti niḥsarati na kṣīrāmbudhermādhavaḥ
tāmyaṃstāmarasāntarālavasatirdevaḥ svayambhūrabhūtpātālāvadhipaṅkamagnavapuṣastiṣṭhanti kūrmādayaḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ದೇವ (देव, deva) = ಪ್ರಭುವೇ (O lord)
ತ್ವತ್ತರುಣಪ್ರತಾಪತಪನತ್ರಾಸಾದಿವ (त्वत्तरुणप्रतापतपनत्रासादिव, tvattaruṇapratāpatapanatrāsādiva) = ನಿನ್ನ ಎಳೆಯ ಪ್ರತಾಪ ಸೂರ್ಯನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಎಂಬಂತೆ (ತ್ವತ್ ತರುಣ ಪ್ರತಾಪ ತಪನ ತ್ರಾಸಾತ್ ಇವ) (as if from fear of the young sun of your prowess)
ತ್ರ್ಯಂಬಕೋ (त्र्यम्बको, tryambako) = ಮೂರು ಕಣ್ಣಿನ ಶಿವ (Shiva, the three-eyed)
ನೋ (नो, no) = ಇಲ್ಲ (not)
ಗಂಗಾಂ (गङ्गां, gaṅgāṃ) = ಗಂಗೆಯನ್ನು (Ganga)
ವಿಜಹಾತಿ (विजहाति, vijahāti) = ಬಿಡುತ್ತಾನೆ (lets go)
ನಿಃಸರತಿ (निःसरति, niḥsarati) = ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ (comes out)
ನ (न, na) = ಇಲ್ಲ (not)
ಕ್ಷೀರಾಂಬುಧೇರ್ಮಾಧವಃ (क्षीराम्बुधेर्माधवः, kṣīrāmbudhermādhavaḥ) = ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಿಂದ ವಿಷ್ಣು (ಕ್ಷೀರಾಂಬುಧೇಃ ಮಾಧವಃ) (Vishnu from the milk ocean)
ತಾಮ್ಯಂಸ್ತಾಮರಸಾಂತರಾಲವಸತಿರ್ದೇವಃ (ताम्यंस्तामरसान्तरालवसतिर्देवः, tāmyaṃstāmarasāntarālavasatirdevaḥ) = ಬಾಡುತ್ತ ತಾವರೆಯ ಒಳಗೆ ವಾಸಿಸುವ ದೇವ (ತಾಮ್ಯನ್ ತಾಮರಸ ಅಂತರಾಲ ವಸತಿಃ ದೇವಃ) (the god dwelling inside the lotus, languishing)
ಸ್ವಯಂಭೂರಭೂತ್ (स्वयम्भूरभूत्, svayambhūrabhūt) = ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮನಾದನು (ಸ್ವಯಂಭೂಃ ಅಭೂತ್) (the self-born Brahma became)
ಪಾತಾಲಾವಧಿಪಂಕಮಗ್ನವಪುಷಸ್ತಿಷ್ಠಂತಿ (पातालावधिपङ्कमग्नवपुषस्तिष्ठन्ति, pātālāvadhipaṅkamagnavapuṣastiṣṭhanti) = ಪಾತಾಳದವರೆಗಿನ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ದೇಹ ಮುಳುಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ (ಪಾತಾಳ ಅವಧಿ ಪಂಕ ಮಗ್ನ ವಪುಷಃ ತಿಷ್ಠಂತಿ) (stay with bodies sunk in mud as far down as the netherworld)
ಕೂರ್ಮಾದಯಃ (कूर्मादयः, kūrmādayaḥ) = ಆಮೆ ಮೊದಲಾದವರು (the tortoise and the others)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಪ್ರಭುವೇ, ನಿನ್ನ ಎಳೆಯ ಪ್ರತಾಪ ಎಂಬ ಸೂರ್ಯನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಎಂಬಂತೆ ಶಿವ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಷ್ಣು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಿಂದ ಹೊರಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮ ತಾವರೆಯ ಒಳಗೆ ಬಾಡುತ್ತ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆಮೆ ಮೊದಲಾದವರು ಪಾತಾಳದವರೆಗಿನ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ದೇಹ ಮುಳುಗಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O lord, as if from fear of the young sun of your prowess, Shiva does not let go of Ganga, and Vishnu does not come out of the milk ocean. Brahma, the self-born, dwells wilting inside a lotus. The tortoise and the others stand with their bodies sunk in mud as deep as the netherworld.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ. ಇವ ಎಂದರೆ ಎಂಬಂತೆ. ಈ ಪದದ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಇದು ತನ್ನ ಕಲ್ಪನೆ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೇವತೆಗಳು ನೀರಿನ ಬಳಿ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಪುರಾಣದ ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳಿವೆ. ಕವಿ ಅದೇ ಚಿತ್ರವನ್ನು ರಾಜನ ಬಿಸಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಿದ್ದಾನೆ.

This is a poetic fancy. The word iva means as if, so the poet admits it is his own conceit. The tradition has other reasons for these gods being near water. The poet fits the same pictures to the king’s heat.

ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ವಿಷ್ಣು ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ, ಬ್ರಹ್ಮ ತಾವರೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಮೆಯೂ ಕೆಳಗಿನ ಲೋಕದ ನೀರಿನ ಜೀವಿ. ನಾಲ್ವರಿಗೂ ನೀರೇ ನೆಲೆ ಎಂಬುದು ಕವಿಯ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ.

In tradition Shiva wears Ganga on his head, Vishnu rests on the milk ocean and Brahma sits on a lotus. The tortoise too belongs to the waters below. That water is home to all four is the poet’s stroke of fitting.

ತರುಣ ಎಂದರೆ ಎಳೆಯ ಅಥವಾ ಹೊಸದಾಗಿ ಉದಯಿಸಿದ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕರುಣ ಎಂದಿತ್ತು. ಮುದ್ರಿತ ಪುಟದಲ್ಲಿ ತರುಣ ಎಂದಿದೆ, ಅರ್ಥಕ್ಕೂ ಅದೇ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ನಾವು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠವನ್ನೇ ಇಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.

Taruna means young or newly risen. The digital text had karuna, but the printed page reads taruna, which also suits the sense. We have kept the printed reading.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 133. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 133. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಬಿಸಿ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಯಾರೂ ವಾದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ತಂಪಿನ ಕಡೆ ಸರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಒಬ್ಬ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಸುತ್ತ ಜನ ಹೀಗೆ ಅಂತರ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡರೆ, ಅದು ಗೌರವವೋ ಭಯವೋ ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.

When the heat rises nobody argues, people just drift towards the cool. If people keep their distance from an officer in the same way, we may ask whether it is respect or fear.

ಇದು ರಾಜನನ್ನು ಹೊಗಳುವ ಶ್ಲೋಕ. ಇಂತಹ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯನ್ನು ಸತ್ಯವೆಂದು ಓದದೆ ಹೊಗಳುವವನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದು ಇಂದಿನ ಓದುಗನಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಅಭ್ಯಾಸ.

This is a verse of royal praise. Today’s reader does well to treat such exaggeration as praise, not as fact, and to notice the praiser’s purpose.