ದೇವಾಧಿಪೋ ವಾ ಭುಜಗಾಧಿಪೋ ವಾ: ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣು, ನಾಲಗೆ, ಕೈ

ದೊಡ್ಡವರ ಮನೆಯ ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಮಾತನಾಡಿಸಬೇಕು, ಎಲ್ಲ ಕೆಲಸಕ್ಕೂ ಕೈಜೋಡಿಸಬೇಕು ಎನಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಕೈ, ಎರಡು ಕಣ್ಣು ಸಾಲದು ಎನಿಸುವ ಕ್ಷಣ ಅದು.

ಈ ಶ್ಲೋಕದ ಕವಿ ಅದೇ ಭಾವವನ್ನು ರಾಜನ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಇದೊಂದು ಎರಡು ಸಾಲಿನ ಪ್ರಶಂಸಾ ಪದ್ಯ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಸಾಮಾನ್ಯರಾಜಪ್ರಶಂಸಾ, ಶ್ಲೋಕ 105 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, In Praise of Kings, verse 105

ವಿಷಯ: ಸಾಲದ ಕಣ್ಣು, ನಾಲಗೆ, ಕೈ · Eyes, tongues and hands that fall short

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 22 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 22 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ದೇವಾಧಿಪೋ ವಾ ಭುಜಗಾಧಿಪೋ ವಾ ನರಾಧಿಪೋ ವಾ ಯದಿ ಹೈಹಯಃ ಸ್ಯಾಮ್
ಸಂದರ್ಶನಂ ತೇ ಗುಣಕೀರ್ತನಂ ತೇ ಸೇವಾಂಜಲಿಂ ತೇ ತದಹಂ ವಿದಧ್ಯಾಮ್

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

देवाधिपो वा भुजगाधिपो वा नराधिपो वा यदि हैहयः स्याम्
सन्दर्शनं ते गुणकीर्तनं ते सेवाञ्जलिं ते तदहं विदध्याम्

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

devādhipo vā bhujagādhipo vā narādhipo vā yadi haihayaḥ syām
sandarśanaṃ te guṇakīrtanaṃ te sevāñjaliṃ te tadahaṃ vidadhyām

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ದೇವಾಧಿಪೋ (देवाधिपो, devādhipo) = ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯ (lord of the gods)
ವಾ (वा, vā) = ಅಥವಾ (or)
ಭುಜಗಾಧಿಪೋ (भुजगाधिपो, bhujagādhipo) = ಸರ್ಪಗಳ ಒಡೆಯ (lord of serpents)
ವಾ (वा, vā) = ಅಥವಾ (or)
ನರಾಧಿಪೋ (नराधिपो, narādhipo) = ಮನುಷ್ಯರ ಒಡೆಯ, ರಾಜ (lord of men, a king)
ವಾ (वा, vā) = ಅಥವಾ (or)
ಯದಿ (यदि, yadi) = ಒಂದುವೇಳೆ (if)
ಹೈಹಯಃ (हैहयः, haihayaḥ) = ಹೈಹಯ ವಂಶದ ರಾಜ (a Haihaya king)
ಸ್ಯಾಮ್ (स्याम्, syām) = ನಾನಾದರೆ (I were)
ಸಂದರ್ಶನಂ (सन्दर्शनं, sandarśanaṃ) = ದರ್ಶನವನ್ನು (the sight, the audience)
ತೇ (ते, te) = ನಿನ್ನ (of you)
ಗುಣಕೀರ್ತನಂ (गुणकीर्तनं, guṇakīrtanaṃ) = ಗುಣಗಾನವನ್ನು (the praising of virtues)
ತೇ (ते, te) = ನಿನ್ನ (of you)
ಸೇವಾಂಜಲಿಂ (सेवाञ्जलिं, sevāñjaliṃ) = ಸೇವೆಯ ಕೈಮುಗಿತವನ್ನು (the folded hands of service)
ತೇ (ते, te) = ನಿನಗೆ (to you)
ತದಹಂ (तदहं, tadahaṃ) = ಆಗ ನಾನು (ತತ್ + ಅಹಂ) (then I)
ವಿದಧ್ಯಾಮ್ (विदध्याम्, vidadhyām) = ಮಾಡೇನು (might do)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ದೇವತೆಗಳ ಒಡೆಯನೋ, ಸರ್ಪಗಳ ಒಡೆಯನೋ, ಮನುಷ್ಯರ ಒಡೆಯನಾದ ಹೈಹಯನೋ ನಾನಾಗಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ, ನಿನ್ನ ದರ್ಶನ, ನಿನ್ನ ಗುಣಗಾನ, ನಿನಗೆ ಕೈಮುಗಿದು ಸೇವೆ, ಇವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

Only if I were the lord of the gods, or the lord of serpents, or a Haihaya king, a lord of men, could I properly do these three for you: behold you, sing your virtues, and serve you with folded hands.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಹೆಸರುಗಳ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಗುಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣು, ಶೇಷನಿಗೆ ಸಾವಿರ ಹೆಡೆ ಮತ್ತು ನಾಲಗೆ, ಹೈಹಯ ರಾಜ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯನಿಗೆ ಸಾವಿರ ತೋಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಕಣ್ಣು, ಗುಣಗಾನಕ್ಕೆ ನಾಲಗೆ, ಕೈಮುಗಿತಕ್ಕೆ ಕೈ ಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ಓದುವುದು ಸಹಜ, ಆದರೆ ಶ್ಲೋಕ ಅದನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.

There is a hidden point behind the three names, well known in tradition. Indra is said to have a thousand eyes, Shesha a thousand hoods and tongues, and the Haihaya king Kartavirya a thousand arms. Seeing needs eyes, praising needs tongues, folded hands need hands. It is natural to read the verse this way, though it does not spell it out.

ಇದೊಂದು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ರಾಜನ ಗುಣ ಎಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳ ರಾಜನಿಗೂ ಸಾಲದು. ಅದಲ್ಲದೆ ದೇವ, ಸರ್ಪ, ಮನುಷ್ಯ ಎಂಬ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಒಡೆಯರನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಯಾವ ಲೋಕದವನಿಗೂ ಸಾಲದು ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಬರುತ್ತದೆ.

This is hyperbole. The king’s worth is so great that even the king of the gods would fall short. By naming three kinds of lord, divine, serpent and human, the verse suggests that no world could supply enough.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 104. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 104. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಒಳ್ಳೆಯ ಗುರುವಿನ ಮುಂದೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಹೇಳಲು ಮಾತು ಸಾಲದು ಎಂಬ ಭಾವ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಅದನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

Pupils feel that words are not enough to thank a good teacher. This verse says the same thing in a grand image.

ಆದರೆ ಇದು ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿಯ ಅತಿಶಯ. ಇಂದು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಹೀಗೆ ಹೊಗಳಿದರೆ ಅದು ಮೆಚ್ಚಿಸುವ ಮಾತಾಗಬಹುದು. ಕೃತಜ್ಞತೆಯನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಲಸದ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ.

But this is a court poet’s excess. Praise like this today could sound like flattery. Showing thanks simply and through work is more honest.