ಧರಾಧರ ತವ ದ್ವಿಷಾಂ: ಹೆದೆಯಿಲ್ಲದ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹಲವು ಗುಣ

ಹಳ್ಳಿಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮುರಿದ ಕೊಡೆಯ ಕಡ್ಡಿ ಹಣ್ಣು ಕೀಳುವ ಕೊಕ್ಕೆಯಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಾರದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳಿದ ವಸ್ತುವಿಗೂ ಬೇರೆ ಕೆಲಸ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಪದ್ಯ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಶತ್ರುಗಳ ಬಿಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಅದೂ ಒಂದು ಶ್ಲೇಷೆಯೊಂದಿಗೆ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ಹೆಸರನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ.

ಮೂಲ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ, ಅರಿಪಲಾಯನಂ, ಶ್ಲೋಕ 27 · Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana, The Flight of Enemies, verse 27

ವಿಷಯ: ಶ್ಲೇಷೆ: ಗುಣ ಎಂದರೆ ಹೆದೆ ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗ · A pun: guna as bowstring and as use

ಛಂದಸ್ಸು: ಎರಡು ಸಾಲುಗಳ ಪದ್ಯ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 34 ಅಕ್ಷರ · A two-line verse, about 34 syllables a line (exact metre name not confirmed)

ಸುಭಾಷಿತ (ಕನ್ನಡ)

ಧರಾಧರ ತವ ದ್ವಿಷಾಂ ವನಜುಷಾಂ ವಿಹೀನತ್ವಿಷಾಂ ದಧೇ ಗುಣನಿಧೇ ಧನುರ್ವಿಗುಣಮಪ್ಯನೇಕಂ ಗುಣಮ್
ಫಲಾಹರಣಯಷ್ಟಿಕಾಕರಣಕಂದರಾಂತಃಶಿವಾನಿವಾರಣವಿಹಂಗಿಕಾಕರಣಚುಲ್ಲಿಕಾಕರ್ಷಣೈಃ

ಸುಭಾಷಿತ (ದೇವನಾಗರಿ)

धराधर तव द्विषां वनजुषां विहीनत्विषां दधे गुणनिधे धनुर्विगुणमप्यनेकं गुणम्
फलाहरणयष्टिकाकरणकन्दरान्तःशिवानिवारणविहङ्गिकाकरणचुल्लिकाकर्षणैः

ಸುಭಾಷಿತ (IAST)

dharādhara tava dviṣāṃ vanajuṣāṃ vihīnatviṣāṃ dadhe guṇanidhe dhanurviguṇamapyanekaṃ guṇam
phalāharaṇayaṣṭikākaraṇakandarāntaḥśivānivāraṇavihaṅgikākaraṇacullikākarṣaṇaiḥ

ಪದಶಃ ಅರ್ಥ

ಧರಾಧರ (धराधर, dharādhara) = ಎಲೈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತವನೇ, ಬೆಟ್ಟದಂತೆ ದೃಢನಾದವನೇ (O bearer of the earth, firm as a mountain)
ತವ (तव, tava) = ನಿನ್ನ (your)
ದ್ವಿಷಾಂ (द्विषां, dviṣāṃ) = ಶತ್ರುಗಳ (of the enemies)
ವನಜುಷಾಂ (वनजुषां, vanajuṣāṃ) = ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ (who dwell in the forest)
ವಿಹೀನತ್ವಿಷಾಂ (विहीनत्विषां, vihīnatviṣāṃ) = ಕಾಂತಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡ (who have lost their lustre)
ದಧೇ (दधे, dadhe) = ಧರಿಸಿದೆ (bears)
ಗುಣನಿಧೇ (गुणनिधे, guṇanidhe) = ಎಲೈ ಗುಣಗಳ ನಿಧಿಯೇ (O treasure of virtues)
ಧನುರ್ವಿಗುಣಮಪ್ಯನೇಕಂ (धनुर्विगुणमप्यनेकं, dhanurviguṇamapyanekaṃ) = ಬಿಲ್ಲು, ಹೆದೆಯಿಲ್ಲದ್ದಾದರೂ, ಹಲವು (ಧನುಃ ವಿಗುಣಮ್ ಅಪಿ ಅನೇಕಮ್) (a bow, though stringless, many)
ಗುಣಮ್ (गुणम्, guṇam) = ಉಪಯೋಗವನ್ನು (ಗುಣ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗ) (a use)
ಫಲಾಹರಣಯಷ್ಟಿಕಾಕರಣ (फलाहरणयष्टिकाकरण, phalāharaṇayaṣṭikākaraṇa) = ಹಣ್ಣು ಕೀಳುವ ಕೋಲಾಗಿ ಮಾಡುವುದು (making it a stick to bring down fruit)
ಕಂದರಾಂತಃಶಿವಾನಿವಾರಣ (कन्दरान्तःशिवानिवारण, kandarāntaḥśivānivāraṇa) = ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ನರಿಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುವುದು (driving jackals away inside caves)
ವಿಹಂಗಿಕಾಕರಣ (विहङ्गिकाकरण, vihaṅgikākaraṇa) = ಭಾರ ಹೊರುವ ಕೋಲಾಗಿ ಮಾಡುವುದು (making it a carrying pole)
ಚುಲ್ಲಿಕಾಕರ್ಷಣೈಃ (चुल्लिकाकर्षणैः, cullikākarṣaṇaiḥ) = ಒಲೆಯನ್ನು ಕೆದಕುವುದು, ಇವುಗಳಿಂದ (and by stoking the hearth)

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಕನ್ನಡ)

ಗುಣನಿಧಿಯಾದ ರಾಜನೇ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ, ಕಾಂತಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೆದೆಯಿಲ್ಲದ ಬಿಲ್ಲು ಕೂಡ ಹಲವು ಉಪಯೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಿದೆ. ಹಣ್ಣು ಕೀಳುವ ಕೋಲು, ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ನರಿಗಳನ್ನು ಓಡಿಸುವ ಸಾಧನ, ಭಾರ ಹೊರುವ ಕೋಲು ಮತ್ತು ಒಲೆ ಕೆದಕುವ ಕಡ್ಡಿ ಆಗಿ ಅದು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥ (ಇಂಗ್ಲಿಷ್)

O king, treasure of virtues, in the hands of your enemies, who now live in the forest and have lost their lustre, even a stringless bow serves many uses. It serves as a stick to bring down fruit, as a tool to drive jackals from the caves, as a carrying pole, and as a poker for the hearth.

ಈ ಸುಭಾಷಿತದ ಬಗ್ಗೆAbout this subhashita

ಗುಣ ಎಂದರೆ ಹೆದೆ ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗ ಎರಡೂ. ವಿಗುಣ ಎಂದರೆ ಹೆದೆಯಿಲ್ಲದ, ಹಾಗೂ ಗುಣವಿಲ್ಲದ. ಹೆದೆಯಿಲ್ಲದ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹಲವು ಗುಣ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷೆ ಇದೆ. ಗುಣನಿಧೇ ಎಂದು ರಾಜನನ್ನು ಕರೆಯುವುದರಲ್ಲೂ ಅದೇ ಪದದ ಆಟ ಇದೆ ಎಂದು ತೋರುತ್ತದೆ.

Guna means both bowstring and use or virtue. Viguna means stringless and also without virtue. There is a pun in saying a stringless bow has many gunas. Calling the king gunanidhi, treasure of gunas, seems to play on the same word.

ಬಿಲ್ಲು ಯೋಧನ ಗುರುತು. ಅದನ್ನು ಕೋಲಾಗಿ, ಕಾವಡಿಯಾಗಿ ಬಳಸುವುದು ಶತ್ರುಗಳ ಸೋಲಿನ ಅವಮಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಹಂಗಿಕಾ ಎಂದರೆ ಭಾರ ಹೊರುವ ಕೋಲು ಎಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ, ಇದು ಸ್ವಲ್ಪ ಅನಿಶ್ಚಿತ.

A bow is a warrior’s mark. Using it as a stick and a carrying pole shows the shame of the foe’s defeat. We have taken vihangika as a carrying pole, which is slightly uncertain.

ಮುದ್ರಿತ ಪುಟದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅನುಸ್ವಾರ ಮತ್ತು ವಿಸರ್ಗ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮಸುಕಾಗಿವೆ. ಅಂಥ ಕಡೆ ವ್ಯಾಕರಣ ಕೇಳುವ ರೂಪವನ್ನೇ ಬರೆದಿದ್ದೇವೆ.

Some anusvara and visarga marks are faint on the printed page. Where this happens we have written the form that the grammar requires.

ಆಧಾರ: ಸುಭಾಷಿತರತ್ನಭಾಂಡಾಗಾರ, ರಾಜ ಪ್ರಕರಣ (ನಿರ್ಣಯಸಾಗರ ಮುದ್ರಣಾಲಯ, ಮುಂಬಯಿ), ಪುಟ 132. ಶ್ಲೋಕದ ಪಾಠವನ್ನು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಸ್ಕ್ಯಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಹೋಲಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ವಿವರಣೆ ನಮ್ಮದು.

Source: Subhashitaratnabhandagara, Raja Prakarana (Nirnaya Sagar Press, Bombay), page 132. The text of the verse was checked letter by letter against a scan of the printed book. The meaning and notes are ours.

ಇಂದಿನ ಬದುಕಿಗೆFor life today

ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಾರದು ಎಂದು ಎಸೆಯುವ ಸಾಧನಕ್ಕೂ ಬೇರೆ ಉಪಯೋಗ ಇರಬಹುದು. ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಬಾರದ ಹಳೆಯ ಯಂತ್ರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪಾಠಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗವಾದುದನ್ನು ನಾವು ಕಂಡಿದ್ದೇವೆ.

A tool thrown out as useless may serve another purpose. In a medical college we have seen an old machine, no longer fit for treatment, put to use in teaching students.

ಆದರೆ ಪದ್ಯದ ಧ್ವನಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯಲ್ಲ, ಅಣಕ. ಬದುಕಲು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಜಾಣ್ಮೆಯೂ, ಸೋತವನ ಅವಮಾನವೂ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿವೆ.

But the tone of the verse is mockery, not admiration. The cleverness of making do and the shame of the defeated are in one picture.